Физика саласы бойынша 2026 жылғы Нобель сыйлығы бельгиялық ғалым Фрэнсис Хальценге берілді. Нобель комитеті Мэдисондағы Висконсин университетінің профессорын Антарктидадағы бірегей «IceCube» нейтрино обсерваториясын құруға қосқан шешуші үлесі және жоғары энергиялы астрофизикалық нейтриноларды тіркегені үшін марапаттады, деп хабарлайды Ertenmedia.kz.
Мұз құрсауындағы алып ғарыш обсерваториясы
Ғалымның 1988 жылы ұсынған батыл идеясы Оңтүстік полюстегі Амундсен-Скотт стансасының мәңгілік мұз астында нақты ғылыми кешенге айналды.
Физиктер 2,5 шақырым тереңдіктегі мөлдір табиғи мұз қабатына мыңдаған оптикалық фотоэлементті орналастырып, көлемі бір текше шақырымнан асатын аумақты тұтас детекторға айналдырған.
Ғаламның шетін бақылау үшін ғалымдардың жер шарының түкпіріндегі қалың мұзды бұрғылауы кездейсоқ емес. Ғарыштық нейтрино бөлшектері ғажап қасиетке ие: олар миллиардтаған жарық жылын бағытынан таймай және қуатын жоғалтпай еркін еңсереді. Жұлдыздарды, тығыз шаң бұлттары мен тұтас галактикаларды еш кедергісіз тесіп өтетін бұл бөлшектерді ұстау өте күрделі. Мұз ішіндегі атом ядроларымен сирек соқтығысқан сәтте нейтрино қайталама материя каскадын түзіп, Вавилов — Черенков сәулеленуінің көгілдір жарығын шашады. Сенсорлар дәл осы жарқылды тіркеу арқылы ғарыштың құпиясын ашады.
Көп арналы астрономияның тууы
Ашылған жаңалықтың адамзат үшін басты практикалық маңызы – көп арналы астрономия дәуіріне жол ашуында. Қарапайым оптикалық және радиотелескоптар белсенді галактика ядролары мен алып қара құрдымдарды қоршап тұрған қалың ғарыштық шаң пердесінің алдында дәрменсіз болып қалатын.
Ал нейтрино детекторлары сол сәулелерді тудырған түпкі физикалық үдерістердің өшпес таңбасын анықтап береді. Нәтижесінде астрофизиктер рекордтық қуатқа ие ғарыштық үдеткіштерді зерттеп, Ғаламда материяның пайда болуының іргелі тетіктерін түсінуге теңдессіз мүмкіндік алды.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
