Ұлттық валютаның негізгі шетелдік валюталарға шаққандағы нығаюы еліміздегі инфляция қарқынын бәсеңдетіп, сырттан келетін өнімдердің қымбаттауын тежеп отыр. Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменов теңге бағамының ішкі нарықтағы бағаға қалай ықпал еткенін жан-жақты түсіндіріп берді, деп хабарлайды Ertenmedia.kz.
Валюта дәлізі және импортқа тәуелділік
Қазақстанның ішкі тұтыну нарығы шетелдік тауарларға айтарлықтай тәуелді. Ресми мәліметке сай, еліміз азық-түлік себетінің үштен біріне жуығын, ал өндіріске қажетті шикізат пен жабдықтардың жартысынан астамын өзге мемлекеттерден сатып алады. Сондықтан теңгенің айырбас бағамы дүкен сөрелеріндегі түпкілікті бағаға тікелей әсер етеді.
Соңғы кезеңде ұлттық валюта негізгі сауда серіктестерінің валюталарына қарсы айтарлықтай қарқын алды. Атап айтқанда, теңге ресейлік рубльге қатысты шамамен 18 пайызға, ал АҚШ долларына шаққанда 12 пайызға дейін күшейген. Мұндай серпіліс шетелден өнім тасымалдайтын кәсіпкерлер үшін тауардың кіріс құнын белгілі бір дәрежеде арзандатуға тиіс еді.
«Храповик эффектісі»: баға неге күрт құлдырамайды?
Ұлттық банк басшысы теңгенің нығаюы импорттық өнімдерді сатып алу шығынын азайтқанымен, ішкі нарықтағы баға дәл сол қарқынмен бірден төмендей қоймайтынын ескертті. Экономика ғылымында тамыр жайған заңдылыққа сәйкес, бір көтеріліп алған бағаның қайтадан бұрынғы қалпына түсуі өте сирек кездеседі. Дегенмен валютаның тұрақталуы бағаның тоқтаусыз өсуіне мықты тосқауыл қойды.
«Біз азық-түліктің шамамен 28 пайызын, ал аралық және инвестициялық тауарлардың 58 пайызға жуығын сырттан тасымалдаймыз. Сондықтан теңгенің қаншалықты мықты болуы осы өнімдердің бізге қандай бағамен жететінін айқындайды. Рубльге шаққанда шамамен 18 пайызға, ал долларға қарағанда 12 пайызға нығайдық. Яғни рубль мен доллармен сатып алатын импорттық тауарлар арзандады. Әрине, дәл сол пайызға емес. Өйткені біз храповик эффектісін жақсы білеміз: баға бір көтеріліп алғаннан кейін сирек төмендейді. Дегенмен, валютаның нығаюы бағаның әрі қарай өсуін тежеуге септігін тигізді. ТМД елдерінен импортталатын тауарлар бағасының 3,2 пайызға төмендегенін байқап отырмыз», – деді Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменов.
Саудагерлердің тәбеті және делдалдар тізбегі
Тұтынушылар арасында «доллар арзандаса да, сөредегі баға неге түспейді?» деген заңды сұрақ туындайтыны белгілі. Экономистер мұны бірнеше себеппен түсіндіреді.
Біріншіден, сауда желілері мен дистрибьюторлар қоймадағы тауарды валюта қымбат кезінде сатып алғандықтан, ескі қор таусылмайынша бағаны түсіруге асықпайды. Екіншіден, логистикалық шығындар мен тасымал тарифтері, жалдау ақысы мен коммуналдық қызметтердің қымбаттауы валютадан түскен артықшылықты «жеп» қояды. Үшіншіден, отандық бөлшек саудада бәсекелестіктің төмендігі сатушыларға артық пайданы өз қалтасында қалдыруға мүмкіндік береді. Соның салдарынан нарықта бағаның төмендеуі емес, тек оның өсу қарқынының тоқтауы ғана байқалады.
Инфляцияға қарсы қалқан
Реттеуші органдар жүргізіп отырған ақша-несие саясаты теңгенің тартымдылығын сақтап, ішкі нарықты импорттық инфляциядан қорғап тұр. Күшті ұлттық валюта өндіріс орындарына жаңа шетелдік технологиялар мен қондырғыларды арзанға сатып алуға жол ашады.
Десе де, сарапшылар бағаның ұзақмерзімді тұрақтылығы тек валюта бағамына ғана байланбауы тиіс екенін айтады. Сыртқы нарықтан келетін дайын өнімдер мен шикізаттың үлесін азайтпайынша, теңгеге түсетін қысым сейілмейді. Ол үшін ел ішіндегі өндірісті дамытып, азық-түлік қауіпсіздігін толыққанды қамтамасыз ету – бағаны ауыздықтаудың басты кепілі болып қала бермек.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
