Стокгольмде химия саласы бойынша 2026 жылғы Нобель сыйлығының лауреаттары белгілі болды. Швеция корольдік ғылым академиясының шешімімен мәртебелі марапат француз ғалымы Анри Каган мен жапон зерттеушісі Кэнсо Соаиге бұйырды. Халықаралық қазылар алқасы ғалымдардың асимметриялық органикалық синтездегі бейсызық эффектілер мен автокатализ құбылысын ашқан еңбегін жоғары бағалады, деп хабарлайды Ertenmedia.kz.
Ғасырлық жұмбақ: гомохиралділік құпиясы қалай шешілді?
Жаратылыстану ғылымында тірі ағзалардың құрылымына қатысты ең күрделі сұрақтардың бірі химиялық асимметрия болатын. Табиғаттағы көптеген маңызды молекулалар адамның оң және сол қолы сияқты бір-бірінің айнадағы шағылысы іспетті екі түрлі формада өмір сүреді. Алайда жер бетіндегі барлық тірі ағзалар белгісіз себептермен осы айналық нұсқалардың тек біреуін ғана пайдаланады. Ғылымда бұл құбылыс «гомохиралділік» деп аталады.
Анри Каган мен Кэнсо Соаи бір ғасыр бойы ғалымдардың басын қатырған осы құпияның жауабын зертханалық жолмен дәлелдеп шықты. Олар химиялық реакциялар барысында белгілі бір форманың сәл ғана басымдығы кейіннен толық үстемдікке қалай ұласатынын нақты көрсетті.
«Анри Каган мен Кэнсо Соаи бір ғасырдан астам уақыт бойы шешілмей келген химиялық жұмбақтың жауабын ұсынды. Олар гомохиралділіктің табиғатта қалай өздігінен пайда болатынын көрсетті және олар әзірлеген химиялық реакциялар таңғалдырады», – деп мәлімдеді Нобель комитетінің химия жөніндегі төрағасы Хайнер Линке.
Фармацевтика мен заманауи медицинадағы төңкеріс
Бұл жаңалықтың адамзат денсаулығы мен заманауи дәрі-дәрмек өндірісі үшін маңызы орасан зор. Себебі фармацевтикада қолданылатын молекулалардың да қос айналық формасы болады. Олардың бірі ауруды жазатын шипалы қасиетке ие болса, екінші сыңары керісінше ағзаға у секілді кері әсер етуі мүмкін.
Француз химигі Анри Каган 1986 жылы химиялық реакцияны басқарудың тың әдісін ашып, қажетті молекуланың басым түсуіне қол жеткізген еді. Кейіннен жапон ғалымы Кэнсо Соаи автокатализ механизмін тереңдетіп, нәтижесінде реакциядан тек қана қажетті жалғыз форманы алуға болатынын толық дәлелдеді. Соның арқасында бүгінде дәрі-дәрмек өндірушілер жанама әсері жоқ, қауіпсіз әрі таза препараттарды синтездеуге мүмкіндік алды.
«Бұл өмірімдегі ең тебіреністі күн. Мұндай мәртебелі марапатты профессор Анри Каганмен бірге бөліскеніме шексіз қуаныштымын», – деді жапон ғалымы Кэнсо Соаи марапат жайлы жаңалықты естіген сәтте.
Ғалымдардың жолы және сыйлық көлемі
Анри Каган 1930 жылы туған, қазіргі уақытта Париж-Сюд университетінің құрметті профессоры. Ал 1950 жылы Хиросимада дүниеге келген Кэнсо Соаи Токио жаратылыстану ғылымдары университетінде ұзақ жылдар бойы зерттеу жүргізіп келеді.
Биылғы лауреаттар 12 миллион швед кронасы (шамамен 1,2 миллион АҚШ доллары) көлеміндегі қаржылай сыйлықты теңдей бөліседі. Дәстүр бойынша Нобель медальдары мен дипломдарды тапсыру салтанаты 10 желтоқсанда Стокгольмде өткізіледі.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
