Климаттың жылынуы Орталық Азиядағы су тапшылығын экологиялық түйткілден азық-түлік пен көші-қонға әсер ететін стратегиялық қатерге айналдырып отыр. Орталық Азия климат қорының ғылыми кеңесшісі Темур Юнусов аймаққа суды үнемдеу, қайта пайдалану және ортақ басқару жүйесі қажет екенін айтты, – деп жазады Ertenmedia.kz.
Аймақтағы негізгі су көздері Сырдария мен Әмудария Тянь-Шань және Памир тауларындағы қар мен мұздықтарға тәуелді. Қырғызстан мен Тәжікстан өзен ағыны қалыптасатын жоғарғы белдеуде орналасқан. Қазақстан, Өзбекстан және Түрікменстан төменгі ағыстағы су көлеміне тікелей тәуелді.
Климат өзгерген сайын таудағы қар азайып, мұздықтар жылдам шегініп барады. ЮНЕСКО мәліметінше, Іле Алатауы мұздықтарының аумағы 1958 жылдан бері жартысына жуық қысқарған. Жазда мұздық суы кей өзен ағынының 70 пайызына дейін қамтамасыз етеді.
Темур Юнусовтың айтуынша, мәселе Алматы үшін де айрықша маңызды. Халқы өсіп жатқан мегаполис тау өзендері мен мұздық суына сүйенеді. Сондықтан балама су көздерін іздеу мен тұтынуды азайтуды кейінге қалдыруға болмайды.
Бір өзен бүкіл аймақты құтқара алмайды
Ертіс Қазақстанның бірнеше облысын және Қаныш Сәтбаев каналы арқылы Астананы сумен қамтамасыз етеді. Алайда оның қоры бүкіл Орталық Азияның қажетін өтеуге жетпейді. Сібір өзендерін оңтүстікке бұру идеясы да қымбаттығы мен экологиялық қаупіне байланысты кезінде тоқтатылған.
Сарапшы төменгі ағыстағы елдер су үнемдейтін технологияларды жаппай енгізуі керек деп санайды. Каналдарды жаңарту, тамшылатып суару және су есебін цифрландыру ысырапты азайтады. Жоғарғы ағыстағы су қоймалары мен табиғи су қалыптастыру аймақтарына бірлесіп инвестиция салу да маңызды.
ЮНЕСКО дерегінше, Орталық Азия мұздықтарының еруі 2035-2055 жылдары шегіне жетуі ықтимал. Ғасыр ортасына қарай өңір мұздықтарының үштен бірі жоғалуы мүмкін. Демек бүгін мол көрінген ағын ертең тұрақты су көзі болып қалмауы ықтимал.
Темур Юнусов пайдаланылған суды мұқият тазартып, қайта айналымға қосуды ұсынады. Ауызсу, ауыл шаруашылығына арналған су және өндірістік су сапасына қарай бөлек санатқа бөлінуі керек. Мұндай жүйе әр салада жоғары сапалы ауызсуды орынсыз жұмсауды шектейді.
Тұщыту мен жерасты қоймасы резерв қалыптастырады
Тазартылған ағын суды егістікке, ал төмен сапалы суды кей өндірістік үдеріске пайдалануға болады. Ол үшін бөлек құбыр желілері мен бірыңғай сапа стандарттары қажет. Жобаның құны жоғары болғанымен, ұзақ мерзімде тұщы су қорына түсетін қысымды азайтады.
Қуаң және шөлейт аумақтардағы тұзды әрі кермек жерасты суын тұщыту да резервтік шешім бола алады. Мұндай қор Қарақұм, Қызылқұм, Арал маңы мен Бетпақдалада кездеседі. Тұщыту станциялары әсіресе құрғақшылық күшейген жылдары елді мекендерді сумен қамтуға көмектеседі.
Суды буланудан қорғау үшін аузы тар жерасты қоймаларын салу ұсынылып отыр. Алып құмыраға ұқсайтын резервуарлар аптапта ашық су қоймасына қарағанда ылғалды жақсы сақтайды. Дегенмен бір ғана технология аймақтың барлық мәселесін шеше алмайды.
Орталық Азияға су қоймасын жаңарту, мұздықтарды бақылау, қайта өңдеу, тұщыту және үнемді суаруды біріктіретін ортақ саясат қажет. Өзен басындағы және төменгі ағыстағы мемлекеттердің мүддесі бір жүйеде қарастырылуға тиіс. Су азайған дәуірде әр елдің жеке жоспары емес, бүкіл аймақтың келісілген әрекеті шешуші мәнге ие болады.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
