Жөргекпұлдан көпбалалы аналарға дейін: Кімдер жәрдемақыдан қағылуы мүмкін?

Қазақстанда 2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап мемлекеттік жәрдемақыларды тағайындау мен төлеу жүйесі түбегейлі өзгереді. Үкімет қабылдаған №870 қаулыға сәйкес, енді әлеуметтік көмек азаматтың ресми мәртебесіне ғана емес, оның отбасының нақты материалдық жағдайы мен мұқтаждық деңгейіне қарай берілетін болады, деп хабарлайды Ertenmedia.kz.

Жаңа реформа жәрдемақының 10 негізгі түрін және жерлеуге арналған біржолғы төлемді қамтиды. Бұрын мемлекеттік төлемдер барлық санаттағы азаматтарға табысына қарамастан бірдей төленсе, енді бюджет қаражаты тек шынайы мұқтаж отбасыларға бағытталмақ.

Қандай жәрдемақылар жаңа тәртіппен есептеледі?

Үкімет бекіткен тізімге халық арасында ең көп сұранысқа ие мынадай 10 мемлекеттік төлем түрі енді:

1. Бала туғанда берілетін біржолғы мемлекеттік жәрдемақы (жөргекпұл);
2. Бала 1,5 жасқа толғанға дейінгі оның күтіміне берілетін ай сайынғы жәрдемақы;
3. Төрт және одан да көп кәмелетке толмаған баласы бар көпбалалы отбасыларға берілетін ай сайынғы жәрдемақы;
4. «Алтын алқа», «Күміс алқа» иегерлеріне, «Батыр ана» атағын алған және I, II дәрежелі «Ана даңқы» ордендерімен марапатталған аналарға төленетін жәрдемақы;
5. Мүгедектігі бойынша мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақы;
6. Асыраушысынан айырылу жағдайы бойынша берілетін мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақы;
7. Арнаулы мемлекеттік жәрдемақы;
8. Бірінші топтағы мүгедектігі бар адамға күтім жасайтын жандарға берілетін жәрдемақы;
9. Мүгедектігі бар баланы тәрбиелеп отырған ата-анаға, асырап алушыға немесе қорғаншыға төленетін жәрдемақы;
10. Арнаулы кәсіптік мемлекеттік жәрдемақы (зиянды еңбек жағдайында істейтіндерге).

Сонымен қатар марқұмды жерлеуге берілетін біржолғы мемлекеттік төлем де дәл осы мұқтаждық қағидаты бойынша реттеледі.

Бес санат: Кімдер төлемнен қағылады, кімдерде сақталады?

Азаматтардың әл-ауқатын бағалау «Отбасының цифрлық картасы» арқылы жүзеге асады. Аталған база 30-дан астам мемлекеттік ақпараттық жүйені біріктіріп, әр отбасын 59 көрсеткіш бойынша ай сайын автоматты түрде тексереді. Оның ішінде отбасы мүшелерінің ресми жалақысы, кәсіпкерлік табысы, пәтерлері мен коммерциялық нысандары, автокөліктері, жер учаскелері, мал басы және банктегі несие жүктемесі есепке алынады.

Тексеру қорытындысы бойынша барлық отбасы 5 деңгейге бөлінеді:

• «А» деңгейі (жоғары әл-ауқат) – табысы жоғары, бірнеше жылжымайтын мүлкі мен активтері бар отбасылар;
• «B» деңгейі (ауқатты) – тұрақты табысы, баспанасы және қаржылық жағдайы толық орнықты отбасылар;
• «C» деңгейі (қанағаттанарлық) – табысы орташа немесе төмендеу, несиелік жүктемесі бар отбасылар;
• «D» деңгейі (экономикалық тұрғыдан осал) – табысы аз, қолдауды қажет ететін отбасылар;
• «E» деңгейі (экономикалық және әлеуметтік осал) – дағдарыстық жағдайдағы, шұғыл көмекке мұқтаж отбасылар.

Жаңа ереже бойынша «А» және «B» санатына жатқызылған азаматтарға жоғарыда аталған жәрдемақылар тағайындалмайды. Ал бұрыннан алып жүрген ауқатты отбасыларға төлем беру 2027 жылдан бастап тоқтатылады. Ресми мәліметтерге сүйенсек, қазіргі таңда елімізде жәрдемақы алып отырған 522 мыңға жуық адам ауқатты санатқа кіреді.

Ал «C», «D» және «E» санаттарындағы қарапайым және мұқтаж отбасылар үшін барлық төлемдер толық көлемде сақталады. Егер ауқатты санаттағы отбасының қаржылық жағдайы кейіннен нашарлап, ай сайынғы тексерісте төменгі санатқа түссе, жәрдемақы төлеу қайтадан жанданады.

Премьер-министр мен сарапшылар не дейді?

Үкімет басшысы Олжас Бектенов әлеуметтік көмек жүйесін қайта қараудың басты себебін мемлекеттік қаржыны әділ бөлу қажеттілігімен түсіндірген болатын. Премьер-министр жоғары табысы бар азаматтар мемлекетке иек артпауы керек екенін ашық айтты.

«Өзін-өзі қамтамасыз етуге толық мүмкіндігі бар бай және ауқатты адамдар мемлекеттен көмек алмауы керек, олар өз күшіне сүйенуі тиіс», – деді Олжас Бектенов.

Тәуелсіз қаржы сарапшысы Андрей Чеботарев та бұл реформаның мұқтаж жандардың ақшасын қысқарту емес, бюджет тапшылығы кезінде қаржыны нақты мұқтаждарға жеткізу амалы екенін алға тартады. Ол отбасында жалғыз көліктің немесе пәтердің болуы адамды бірден «бай» санатына қоспайтынын, жүйе 59 параметрді кешенді түрде есептейтінін атап өтті.

«Үкімет 2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап жәрдемақының он түрін және жерлеуге арналған біржолғы төлемді тағайындау тәртібін өзгертетін қаулыны бекітті. Басты өзгеріс – тағайындау кезінде отбасының әл-ауқат деңгейі, дәлірек айтқанда, «A»-дан «E»-ге дейінгі санат ескеріледі. Бұл – дұрыс шешім», – деп жазды сарапшы.

Кімдердің табысы тексерілмейді? (Маңызды ерекшелік)

Қаулыда әл-ауқат деңгейіне қарамастан, жәрдемақысы ешқашан тоқтатылмайтын азаматтардың ерекше санаты бекітілген. Табысы мен мүлкі тексерілмейтіндер:

• Жасына байланысты зейнеткер саналатын, мемлекеттік наградалармен («Алтын алқа», «Күміс алқа», «Батыр ана») марапатталған көпбалалы аналар;
• Мүгедектігі бар балалар, сондай-ақ I және II топтағы мүгедектігі бар ересек азаматтар (оларға мүгедектігі бойынша берілетін базалық мемлекеттік жәрдемақы отбасының бай-қуаттылығына қарамастан төлене береді).

Банк құпиясын ашу және 3 айлық шектеу

Жаңа ережеде халық білуі тиіс тағы екі қатаң талап бар:

1. Банк құпиясына рұқсат беру: Жәрдемақы алуға өтініш берген адам және оның кәмелетке толған барлық отбасы мүшелері өздерінің дербес деректерін, соның ішінде банк шоттарындағы ақша айналымы мен несие тарихын тексеруге ресми келісім беруге міндетті. Егер отбасы мүшелерінің бірі келісім беруден бас тартса, жәрдемақы төлеу бірден тоқтатылады.
2. Шоттағы қозғалыс: Егер жәрдемақы түсетін банк шотында қатарынан 3 ай және одан да көп уақыт бойы ешқандай шығыс операциясы (ақша шешу немесе төлем жасау) болмаса, мемлекеттік төлем уақытша тоқтатылады.

Қорыта айтқанда, 2027 жылдан бастап Қазақстан жаппай жәрдемақы тарату үлгісінен бас тартып, әр отбасының шынайы кіріс-шығысын цифрлық бақылау арқылы тек қолдауға зәру азаматтарға ғана көмектесетін атаулы жүйеге көшеді.