Астана сыртқы саяси және көлік дипломатиясын жаңа қарқынға шығарып, Орта дәліздің батыс тармағын нақты бекітуге кірісті деп хабарлайды Ertenmedia.kz.
Сыртқы істер министрі Ермек Көшербаевтың 7 сәуірде Тбилисиге барып, Грузияның сыртқы істер министрі Мака Бочоришвилимен келіссөз өткізуі жай протоколдық сапар емес еді. Сол күні екі елдің сыртқы істер министрліктері арасында 2026–2027 жылдарға арналған ынтымақтастық бағдарламасына қол қойылды.
Қазақ тарапы Грузияны Еуропа мен Азияны жалғайтын көлік архитектурасындағы негізгі буын деп атап, ендігі ортақ міндет дәліздің өткізу қуатын арттыру, қызметтің болжамдылығын күшейту және тариф саясатын ашық ету екенін ашық көрсетті.
Тбилисидегі әңгіменің салмағы…
оны қоршаған дипломатиялық тізбектен айқын байқалады. 2 сәуірде Бакуде премьер-министр Олжас Бектенов Қазақстан биыл Әзербайжанмен Орта дәліздің мәртебесін күшейтетін үкіметаралық келісім жасасуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Ол Түркі мемлекеттері ұйымы аясындағы Цифрлық мониторинг орталығын тезірек іске қосуды да ұсынды.
6 сәуірде Тбилисиде Әзербайжан президенті Ильхам Әлиев Әзербайжан мен Грузия арасындағы бөлікті дәліздің «негізгі көлік артериясы» деп атады. Артынша 8 сәуірде Бакуде Әлиев Ермек Көшербаевты және Қазақстанның көлік министрін бірге қабылдады.
Ресми мәліметте Орта дәлізбен қатар бірлескен инвестиция, жасыл энергетика және Каспий астымен тартылатын талшықты-оптикалық жобалар сөз болған. Демек, Көшербаевтың Тбилисиге сапары Қазақстан бастаған дәліз дипломатиясының батыс нүктелерге бағытталған қысқа, бірақ өте мазмұнды жорығының бір бөлігіне айналды.
Бейжің?
Астананың Оңтүстік Кавказдағы белсенділігі оның Қытаймен қалыптасқан шығыс бағдарымен де тығыз байланысты. Қазақстан мен Қытай Транскаспий бағытын дамыту жөніндегі бірнеше құжатқа бұған дейін-ақ қол қойған. Кейін Бейжің сол келісімдердің мақсаты транзитті ұйымдастыруды күшейту, әкімшілік кедергіні азайту және логистика мен көлік операциясын оңтайландыру екенін нақтылады. 2024 жылғы шілдеде Қасым-Жомарт Тоқаев пен Си Цзиньпин Транскаспий тікелей жедел тасымал қызметінің ашылуына бірге қатысқан еді. Осыдан кейін екі ел арасындағы көлік тетігі одан әрі жүйелене түсті.
Маршруттың жанданып келе жатқанын сандар да көрсетеді
2026 жылдың 1 қаңтарында Сианьнан Бакуге күн панельдерінің жабдығын тиеген алғашқы Транскаспий пойызы жолға шықты. Қытай дерегіне қарағанда, 2025 жылдың қарашасының соңына дейін осы бағытта 466 рейс орындалған. Қозғалыс кестесі аптасына алты пойыз шығарып, үш пойыз қабылдайтын деңгейге жеткен. Тасымал мерзімі 2025 жылғы орташа 20 күннен 15 күнге дейін қысқарып, ең жылдам рейстер 11 күнде жеткен. 2026 жылдың алғашқы тоқсанында ғана Сианьнан Транскаспий арқылы 85 пойыз жүргені, ал Алматыдағы Қазақстан–Сиань терминалы 6 мыңнан астам контейнер өңдегені айтылды. Осы дерек дәліздің қағаздағы жоба емес, күн сайын жүктемесі өсіп келе жатқан нақты экономикалық желіге айналғанын білдіреді.
Батыс бағыттағы осындай жүйеде Әзербайжансыз логика жүрмейді. Каспийден өтетін жүк әуелі Бакудің порттық және теміржол инфрақұрылымына тіреледі, содан кейін ғана Грузия арқылы Қара теңізге шығады.
Сол себепті Бектеновтің 2 сәуірдегі мәлімдемесі де, Әлиевтің 8 сәуірдегі қабылдауы да Қазақстан мен Әзербайжанның дәлізді жай пайдаланушы емес, оның ережесін қалыптастырушы тарапқа айналып келе жатқанын көрсетті.
Жасыл энергетика жобалары мен Каспий арқылы өтетін байланыс желілері де көлік дәлізін тек жүк арнасы емес, кең ауқымды инфрақұрылымдық өріс ретінде қарастыруға көшкенін аңғартады.
Грузияның рөлі де осы тұста күшейеді
Қара теңізге шығатын түйін ретінде Тбилиси мен Поти дәліздің коммерциялық тұрақтылығын айқындайды. Өткен жылдың маусымында қазақстандық және грузиялық бірлескен компания Поти мультимодаль терминалын ашқан еді. Жобаға 31,5 миллион доллар инвестиция салынған, терминал аумағы тоғыз гектардан асады, алғашқы кезеңдегі жылдық өткізу қуаты 80 мың контейнерден жоғары.
Қазақ тарапы Көшербаевтың 7 сәуірдегі кездесуін Грузияның Еуропа мен Азия логистикасындағы орны және Қазақстанның грузин экономикасындағы 600 миллион доллардан асқан инвестициялық ізімен тікелей байланыстырды. Яғни Астана маршрут бойында тек транзит іздеп отырған жоқ, ол батыс қақпадағы экономикалық қатысуын да күшейтіп келеді.
Көшербаевтың тұлғасы да осы процестің кездейсоқ емес екенін аңғартады. Ол Грузияға аймақтық маман ретінде емес, саяси, көліктік және үкіметаралық мәселені қатар ұстай алатын салмақты шенеунік ретінде барды. 2025 жылдың қыркүйегінен бері сыртқы істер министрі қызметін атқарып келе жатқан Көшербаев бұған дейін вице-премьер болды, одан бұрын сыртқы істер вице-министрі және Ресейдегі елші қызметін атқарған. Тбилисиден кейін Бакуге өтіп, Әлиевтің оны Қазақстанның көлік министрімен бірге қабылдауы Астананың осы бағытты министрлік деңгейде, салмақты кадр арқылы бақылап отырғанын көрсетті.
Грузия бағытының маңызы неге дәл қазір артып отыр?
Халықаралық валюта қоры 7 сәуірдегі миссия қорытындысында Таяу Шығыстағы ұзаққа созылған қақтығыс Орта дәліз арқылы Грузияға қосымша транзит бұруы мүмкін екенін айтқан. Бірақ дәл сол құжатта Әзербайжан мен Армения арасындағы ықтимал бейбіт келісім болашақта Грузияны айналып өтетін жаңа сауда маршруттарына жол ашуы мүмкін екені де көрсетілді. Сондықтан Астана үшін Әзербайжан–Грузия бөлігін бүгін бекітіп алу стратегиялық мәнге ие. Себебі нақ қазір жұмыс істеп тұрған, нақты табыс әкеліп отырған батыс арна осы.
Әлиевтің 6 сәуірде Тбилисиде айтқан сөзі де осыны айқындай түсті. Ол Әзербайжан мұнайы мен газы Грузия арқылы өтетінін, Каспийдің шығыс жағалауындағы мұнай да Әзербайжан мен Грузия арқылы тасымалданатынын, сол маршруттардың бойында кейін көлік дәліздері қалыптасып, қазір кеңейтіліп жатқанын айтты.
Сосын Орта дәліздің Әзербайжан мен Грузия арқылы өтетінін және оның «басты көлік артериясы» екенін ашық мәлімдеді. Қазақстанның қазіргі батысқа ұмтылған стратегиясы да дәл осы өзекпен қабысып тұр.
Шын мәнінде, осы аптаның дипломатиясы бірнеше жыл бойы құрылып келе жатқан жүйені қатайта түсті. 2023 жылдың маусымында Қазақстан, Әзербайжан және Грузия Орта дәліздегі жүк қозғалысын бірлесе басқару үшін ортақ логистикалық компания құруға келіскен еді. Сол кезде тарифті біріктіру, «бір терезе» қағидатын енгізу және жүкті үйлестіріп басқару жайы көтерілген. Жеткізу мерзімін әуелі 18 күнге, кейін 10–15 күнге дейін түсіру межеленген. Ақтау порты маңындағы контейнер хабы, қазақстандық теміржол инфрақұрылымын кеңейту және контейнер өңдеуді жүйелеу сияқты шаралар да сол кезеңде күн тәртібіне шыққан. Қазір көріп отырған дипломатиялық белсенділік сол механизмдердің келесі қатайған кезеңі іспетті.
Орта дәліздің үлкен экономикалық қисыны да сақталып отыр
Дүниежүзілік банк 2023 жылғы зерттеуінде оның Қытай мен Еуропаны жалғайтын құрлық көпірі ғана емес, дербес өңірлік дәлізге айналуы мүмкін екенін жазған. Банк моделіне сүйенсек, үйлестіру, логистика, цифрландыру және инфрақұрылым жаңартуы толық іске асса, 2030 жылға қарай Қазақстан, Әзербайжан және Грузия арасындағы сауда 37 пайызға, ал осы елдер мен Еуроодақ арасындағы сауда 28 пайызға өсуі ықтимал. Яғни мәселе тек контейнер санында емес, тұтас аймақтың батысқа шығу мүмкіндігін жаңа деңгейге көтеруде.
Қазір ең маңыздысы дәліздің үздіксіздігін сақтап, оны күнделікті коммерциялық қалыпқа түсіру. Қазақстан осы процесте жай бақылаушы емес. Астана маршруттың тұрақтылығын өзі қалыптастыруға ұмтылып отыр. Бірақ оған Әзербайжансыз қол жеткізе алмайды. Сол себепті министрлік сапарлар, цифрлық үйлестіру жөніндегі ұсыныстар және Грузиямен тығыз жұмыс қатар жүріп жатыр. Еуразиядағы балама бағыттар кейін көбейіп жатса да, бүгінгі күні нақты жұмыс істеп тұрған негізгі батыс арна Әзербайжан мен Грузия арқылы өтетін желі.
Көшербаевтың Тбилисиге сапары мен сонда қол қойылған құжаттың шын мағынасы да осында: Қазақстан Орта дәліздің батыс тармағын енді жай бақылап қана қоймай, оны саяси және институционалдық тұрғыдан басқаруға кірісті.
Материал timesca.com порталының мәліметі негізінде әзірленді
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
