Баспалдақ ғимарат ішіндегі қозғалыстың логикасын айқындайтын, кеңістіктің мінезін ашатын, қауіпсіздік пен ыңғайды қатар ұстайтын маңызды элемент. Сәулет пен құрылыс сызбаларын түсінбейтін адам үшін жоспардағы сызықтар, бағытты көрсететін жебелер, қима белгілері алғаш қарағанда тым күрделі көрінуі мүмкін, деп жазады Ertenmedia.kz.
Сәулетшілер баспалдақты таңдағанда тек әдемілікке қарамайды. Олар ең алдымен ғимараттың көлемін, адам ағынын, өрт кезіндегі эвакуация талабын, ішкі жарықтың таралуын, жүк тасу ыңғайын, тіпті күнделікті жүріс-тұрыстың психологиясын есептейді. Сол себепті бір үйдегі баспалдақ пен ірі сауда орталығындағы баспалдақтың шешімі екі түрлі болады. Бірі аумақты үнемдеуге бейімделсе, екіншісі көп адамды кедергісіз өткізуге бағытталады.
Техникалық сызбаларда баспалдақ әдетте екі қырынан көрсетіледі. Бірі жоспардағы көрініс. Яғни жоғарыдан қарағандағы пішіні. Екіншісі тік қима немесе биіктік көрінісі. Сол арқылы сатылардың биіктігі, еңістігі, алаңшаның орны, бұрылыс бағыты анық көрінеді. Қарапайым тілмен айтқанда, жоспар ғимарат ішіндегі орнын көрсетсе, қима оның қалай көтерілетінін көрсетеді. Екеуі қатар оқылғанда ғана баспалдақтың толық бейнесі ашылады.
Ең кең тараған үлгінің бірі ширек бұрылатын баспалдақ. Мұнда қозғалыс бағыты 90 градусқа өзгереді. Көбіне екі марштың арасына алаңша қойылады. Осындай шешім тарлау ғимараттарда жиі қолданылады. Себебі түзу ұзын баспалдаққа қарағанда, кеңістікті ұтымдырақ пайдаланады. Адам да бір көтерілісте шаршап қалмайды. Алаңша қысқа үзіліс іспетті қызмет атқарады. Әсіресе жасы үлкен кісілер, балалар немесе қолына жүк ұстаған адамдар үшін осындай аралық кеңістік маңызды.
Қос иінді, яғни dog-legged деп аталатын баспалдақ та күнделікті құрылыста көп кездеседі. Мұнда екі марш бір-біріне қарама-қарсы бағытта орналасады, арада жарты алаңша тұрады. Ең басты ерекшелігі екі марштың арасында ашық қуыс болмайды. Сол себепті мұндай құрылым өте жинақы келеді. Көпқабатты үйлерде, кеңсе ғимараттарында, оқу орындарында осындай шешім жиі таңдалады. Практикалық жағынан тиімді. Жобалаушыға да, құрылысшыға да түсінікті. Пайдаланушыға да үйреншікті.
Баспалдақтың эстетикасы мен эргономикасы
Ал ашық ұңғымалы баспалдақтар кеңістікті кеңірек көрсетеді. Мұнда екі марштың ортасында бос қуыс қалады. Кейде ол тік төртбұрыш түрінде, кейде күрделірек пішінде болады. Осындай аралық кеңістік интерьерге жеңілдік береді. Табиғи жарық жоғарыдан төменге жақсы өтеді. Ішкі көрініс те сәндірек байқалады. Бірақ мұндай шешімге көбірек орын керек. Яғни сәулеттік әсері жоғары болғанымен, әр ғимаратқа бірдей келе бермейді. Дегенмен қонақүй, әкімшілік нысан, кең вестибюлі бар үйлер үшін ұтымды нұсқа саналады.
Жарты айналымды баспалдақтар да кең тараған. Мұнда адам бір бағытпен көтеріліп келіп, кейін 180 градусқа бұрылып жоғары жалғасады. Осындай шешім әсіресе қабат биіктігі орташа ғимараттарда ыңғайлы. Себебі тік ұзын маршты екіге бөліп, қозғалысты жайлы етеді. Жобада сатылардың өлшемі дұрыс есептелсе, көтерілу де, түсу де жеңіл болады. Қарапайым адамның көзіне ондай баспалдақ қалыпты үй элементі болып көрінеді. Бірақ оның артында эргономика, яғни адамның дене қозғалысына бейімделген нақты есеп жатады.
Салтанатты әрі ірі қоғамдық нысандарда тармақталатын баспалдақ ерекше орын алады. Оны bifurcated үлгі деп атайды. Әдетте төменнен көтерілген кең негізгі марш жоғарыда екі жаққа тарамдалып кетеді. Театр, музей, тарихи ғимарат, үлкен қонақүй секілді нысандарда осы пішін жиі қолданылады. Мұндай баспалдақ тек функционалдық міндет атқармайды, ол кеңістіктің бедерін айқындайтын композициялық өзекке айналады. Ғимаратқа кірген адам дәл сол жерден сәулетшінің ойын сезеді. Кеңдік, мәртебе, салтанат деген ұғымдар осындай құрылым арқылы беріледі.
Ал дөңгелек кеңістіктерге немесе орын тапшы жерлерге келгенде бұрандалы баспалдақ алға шығады. Оның артықшылығы – шағын диаметр ішінде жоғары көтерілетін тік бағыт құра алады. Ортасында тірек діңгек болады, сатылар соны айнала орналасады. Осындай шешім қойма, мұнара, техникалық қабат, шағын коттедж, дизайнерлік интерьер секілді орындарда тиімді.
Бірақ күнделікті қарқынды қозғалысқа әрдайым қолайлы бола бермейді. Әсіресе үлкен жиһаз тасу, екі адамның қатар өтуі, балалар мен қарттарға жайлы жүру мәселесінде шектеуі бар. Сол себепті бұрандалы баспалдақтың көркіне қызығып қана таңдау жасау дұрыс емес. Оның күнделікті қолданыстағы мүмкіндігін де таразылау қажет.
Қауіпсіздік пен сұлулық
Спираль мен геликальді үлгілерді көп адам шатастырып жатады. Екеуі де иіріліп көтерілетіндей көрінеді. Айырмасы – спираль үлгі әдетте орталық діңгекті айнала орналасады, ал геликальді шешімде қозғалыс қисық траекториямен жүреді, кейде ортасында бос кеңістік болады. Геликальді баспалдақ сәулеттік жағынан әлдеқайда әсерлі көрінеді. Мұнда сызық ағысы жұмсақ, қозғалыс табиғи, кеңістік пластикасы бай келеді. Мұндай нұсқа көбіне премиум тұрғын үйлерде, галереяларда, заманауи қоғамдық нысандарда қолданылады.
Сызбадағы «UP» деген белгі де маңызды. Ол көтерілу бағытын көрсетеді. Қарапайым жебе секілді көрінгенімен, құрылыс құжатында аса қажет белгі. Себебі бір жоспарды бірнеше маман оқиды: сәулетші, конструктор, инженер, өрт қауіпсіздігі маманы, интерьер дизайнері. Барлығы қозғалыстың қай бағытта жүретінін нақты түсінуі керек. Сол сияқты А–А, B–B деген қима сызықтары баспалдақтың қай жерден «кесіліп» қаралғанын білдіреді. Яғни қағаздағы белгі болашақтағы бетон, металл не ағаш конструкцияның нақты пішінін түсіндіреді.
Баспалдақ таңдаудағы ең негізгі өлшем – адамға ыңғайлылық. Сатының биіктігі тым тік болса, көтерілу ауырлайды. Тым жатық болса, орын көп кетеді. Табан ені тар болса, аяқ толық басылмайды. Алаңша тым қысқа болса, бұрылыс қолайсыз болады. Қоршау биіктігі дұрыс болмаса, қауіп артады. Сондықтан жақсы баспалдақ көзге бірден түсе бермеуі мүмкін, бірақ күнделікті қолданғанда еш қиындық туғызбайды. Нағыз сапалы шешім көбіне осындай болады.
Қазіргі заманда баспалдаққа тек эстетика не кеңістік тұрғысынан қарау жеткіліксіз. Қауіпсіздік талаптары бұрынғыдан қатаң. Өрт кезінде адамдардың тез шығуы, төтенше жағдайда қозғалыстың тоқтап қалмауы, сырғанауға қарсы материал қолдану, жарықтандырудың жеткілікті болуы, мүмкіндігі шектеулі жандарға балама қозғалыс жолын қарастыру – бәрі ескеріледі. Яғни баспалдақ ғимараттың үнсіз жұмыс істеп тұрған қауіпсіздік жүйесінің бір бөлігі.
Сәулет әлемінде баспалдақ кейде жай инженерлік элементтен де жоғары мағына алады. Ол қозғалыстың символы, кеңістіктің ритмі, ғимараттың ішкі драматургиясы ретінде қабылданады. Бір баспалдақ адамды асықтырса, енді бірі баяу жүруге итермелейді. Бірі тек қабат ауыстыруға қызмет етсе, енді бірі интерьердің басты акцентіне айналады. Сондықтан жобадағы баспалдақ түрі ғимараттың мінезін де танытады.
Қысқасы, сәулеттегі баспалдақ түрлері тек атау мен пішіннің айырмасы ғана емес. Әр үлгінің артында нақты міндет, нақты кеңістік логикасы, нақты пайдалану сценарийі тұр. Бір жерде ықшам шешім керек, бір жерде жарық пен ашықтық маңызды, бір жерде салтанат пен көркемдік алдыңғы орынға шығады. Қағаздағы жоспар мен қимадағы сызықтар соның бәрін алдын ала шешіп береді. Сол себепті баспалдаққа жай құрылыс бөлшегі деп қарау аздық етеді. Ол – ғимараттың қалай өмір сүретінін анықтайтын негізгі құрылымдардың бірі.
Қазіргі архитектурада баспалдақ енді тек қабаттарды байланыстыратын элемент емес, кеңістіктің көркем өзегіне айналып отыр. Соның бір мысалы «X-Arch» немесе айқас аркалы тірекке негізделген заманауи мүсіндік баспалдақ концепциясын атауға болады.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
