Жаңа Конституция адам құқықтарын қорғау, заң үстемдігін нығайту және мемлекеттік институттардың тиімділігін арттыру бағытындағы жаңа құқықтық бағдарды айқындады. Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің Астана қаласы бойынша өкілі Баян Жалмағанбетованың айтуынша, мемлекеттік орган қабылдайтын кез келген шешімнің өзегінде адамның құқықтары, бостандықтары мен қадір-қасиеті тұруға тиіс, – деп жазады Ertenmedia. kz.
Қазақстанның жаңа Конституциясы 2026 жылғы 15 наурызда жалпыхалықтық референдумда қабылданып, 1 шілдеде күшіне енді. Негізгі заң елдің саяси жүйесін, мемлекеттік институттарын және азаматтық қоғаммен өзара қатынасын жаңғыртудың құқықтық негізін қалыптастырды.
Баян Жалмағанбетованың пікірінше, жаңа Конституция мемлекеттің саяси-құқықтық дамуындағы маңызды кезеңге айналды. Құжат заң үстемдігін күшейтіп, адам мен азаматтың құқықтарын қорғау тетіктерін жетілдіруге бағытталған.
– Жаңа Конституцияның күшіне енуі мемлекеттің саяси-құқықтық дамуындағы маңызды кезең болды. Ол заң үстемдігін нығайтуға, адам құқықтары мен бостандықтарын қорғауға және мемлекеттік институттардың тиімділігін арттыруға жаңа бағдар белгіледі, – деді Баян Жалмағанбетова.
Жаңа Негізгі заңның басты ерекшеліктерінің бірі — адамға бағдарланған конституциялық модельдің күшеюі. Конституцияның преамбуласында адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын мүлтіксіз сақтау міндеті алғаш рет жеке қағидат ретінде жарияланды. Бірінші бапта мемлекеттің ең жоғары құндылығы адам мен оның өмірі, құқықтары және бостандықтары екені бекітілген.
Конституцияның екінші бөлімі «Негізгі құқықтар, бостандықтар мен міндеттер» деп аталады. Баян Жалмағанбетованың ойынша, бөлім атауының өзі адам құқықтарының мемлекеттік саясаттағы басымдығын айқын көрсетеді.
– Мемлекеттің ең жоғары құндылығы — адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары. Конституцияның преамбуласында адам құқықтарын мүлтіксіз сақтау туралы қағидаттың бекітілуі құқықтық мемлекеттің негізгі өлшемін айқындайды, – деді ол.
Негізгі заңда өмір сүру құқығына ерекше мән берілген. Өмір сүру әр адамға тумысынан тиесілі, ажыратуға және айыруға болмайтын құқық ретінде танылды. Ешкімнің өз бетімен адам өмірін қиюға құқығы жоқ, ал өлім жазасына толық тыйым салынған.
Баян Жалмағанбетова кінәсіздік презумпциясының да құқықтық қорғаудағы шешуші рөлін атап өтті. Заңды күшіне енген сот үкімі шыққанға дейін адам кінәлі деп саналмайды. Сарапшының айтуынша, мұндай қағидат азаматты алдын ала айыптаудан, қоғамдық қысымнан және беделіне негізсіз нұқсан келтіруден қорғайды.
Конституция әр адамға өзіне, жұбайына және жақын туыстарына қарсы айғақ бермеу құқығын береді. Азамат өз кінәсіздігін дәлелдеуге міндетті емес. Қылмыстық немесе әкімшілік құқық бұзушылық үшін адамды қайталап жауапқа тартуға да жол берілмейді.
Жеке бас бостандығы мен қол сұғылмаушылық кепілдігі де күшейтілген. Адамды заңда белгіленген мерзімнен артық сот шешімінсіз ұстауға болмайды. Ұсталған азаматқа бостандығының не себепті шектелгені түсіндіріліп, адвокат көмегін пайдалану құқығы берілуге тиіс.
Сөз еркіндігі, ақпарат алу және тарату құқығы да Конституцияда егжей-тегжейлі айқындалған. Цензураға тыйым салынып, ғылыми, техникалық және көркем шығармашылық еркіндігіне кепілдік берілді. Сонымен бірге сөз бостандығы өзге адамның ар-намысы мен қадір-қасиетіне, қоғамдық тәртіпке және ұлттық қауіпсіздікке нұқсан келтірмеуі керек.
Тұрғын үйге қол сұғылмау құқығы да қосымша қорғанысқа ие болды. Сот шешімінсіз адамды баспанасынан айыруға ғана емес, одан шығарып жіберуге де жол берілмейді. Тұрғын үйге кіру, оны қарап-тексеру немесе тінту заңда белгіленген негіз бен тәртіпке сәйкес жүргізілуге тиіс.
Баян Жалмағанбетованың айтуынша, жаңа Конституция мемлекеттік органдарды адамға бағдарланған тәсілге көшуге міндеттейді. Заң әзірлеу, әкімшілік шешім қабылдау және құқық қолдану кезінде азаматтың мүддесі формалды рәсімнен жоғары тұруы қажет.
Мемлекеттік шешімдер заңдылық, әділдік және мөлшерлестік қағидаттарына сай қабылдануға тиіс. Билік өкілеттігін жүзеге асыру кезінде адамның қадір-қасиетін құрметтеу негізгі өлшемге айналуы керек.
Сарапшы конституциялық нормалардың қабылдануы мен олардың күнделікті өмірде толық орындалуы екі бөлек үдеріс екенін атап өтті. Жаңа құқықтық талаптарды іске асыру үшін заңнаманы жетілдіру, мемлекеттік органдардың әкімшілік тәжірибесін өзгерту және қоғамның құқықтық мәдениетін көтеру қажет.
Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің өңірлік өкілдері бұзылған құқықтарды қалпына келтіру үшін мемлекеттік, құқық қорғау және сот органдарына жүгіне алады. Олар нормативтік актілерді жетілдіруге ұсыныс беріп, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау жұмысын жүргізеді.
Баян Жалмағанбетованың пікірінше, конституциялық реформаның нақты нәтижесі азаматтардың күнделікті өмірінен көрінуі тиіс. Адам мемлекеттік органға жүгінгенде әділ шешімге қол жеткізіп, сотта қорғалып, жеке өмірі мен баспанасының қауіпсіздігіне сенімді болғанда ғана жаңа нормалардың тиімділігі сезіледі.
Жаңа Конституция мемлекеттің адам алдындағы жауапкершілігін күшейтті. Ендігі негізгі міндет — Негізгі заңда бекітілген қағидаттарды декларация деңгейінде қалдырмай, әр мемлекеттік органның күнделікті жұмыс тәртібіне айналдыру.
Тақырыпты құқықтық-сараптамалық немесе ықшам жаңалық форматына да бейімдеуге болады.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
