Орталық Азиядағы су дағдарысы туралы сөз қозғалып келе жатқанына көп жыл болды. КСРО кезінде Сырдария өзені бастау алатын Қырғызстан мен Әмударияның бастауында орналасқан Тәжікстан осы өзендердегі су электр станцияларының арқасында өңірді электр энергиясымен қамтамасыз етті, ал Өзбекстан, Қазақстан және Түркіменстан осы өзендердің суын ауыл шаруашылығы жерлерін суару үшін пайдаланды, деп хабарлайды Ertenmedia.kz.
КСРО ыдырағаннан кейін ортақ энергетикалық жүйенің жұмысын тоқтатуы және қуаңшылықтың күшеюі су ресурстарына түсетін қысымның артуына әкеп соқты, бұл кей сәттерде аймақ елдері арасындағы келіспеушіліктерге себеп болды. Ал Өзбекстан, Тәжікстан, Түркіменстан, Қырғызстан және Қазақстанды сумен қамтып отырған өңірдің қос басты өзені – Әмудария мен Сырдария дау нысанына айналды, өйткені олардың су ресурстары Орталық Азия елдерінің өсіп келе жатқан қажеттіліктерін қанағаттандыра алмай қалды.
Тұщы су төңірегіндегі ахуалды өзендердің жоғарғы ағысын гидроэнергетиканы дамытуға мүдделі Тәжікстан мен Қырғызстанның, ал төменгі ағысын су агроөнеркәсіптік кешенді (АӨК) дамыту үшін көбірек қажет болатын Өзбекстан, Түркіменстан және Қазақстанның бақылауында ұстап отырғаны одан әрі күрделендіре түсуде.
Сырдария бассейні және су тапшылығы қаупі
Сырдария өзені бассейнінің су-энергетикалық ресурстарын пайдалану тәртібі туралы 1998 жылы жасалған қолданыстағы шарт әлдеқашан ескірген және тұтынудың бүгінгі шынайы жағдайын да, климаттық өзгерістерді де көрсетпейді. Бұл қайшылықты реттеу Нарын каскады (ГЭС) бойынша жаңартылған көпжақты келісімді немесе су қоймаларының төменгі ағыстағы елдердің аграрлық қажеттіліктеріне сай жұмыс режимі үшін Қырғызстанға қаржылық өтемақы төлеу тетігін құруды талап етеді.
«Еуразиялық даму банкінің (ЕАДБ) бағалауынша, Орталық Азия елдері су ресурстарын басқарудың базалық тәсілдерін өзгертпесе, алдағы бес жылда судың созылмалы тапшылығына тап болуы мүмкін. Мәселе қазірдің өзінде Әмудария мен Сырдария өзендерінің төменгі ағысындағы Қарақалпақстанда, Қазақстанның Қызылорда облысында және Түркіменстанның бірқатар аудандарында өте өткір тұр», – делінген сараптамада.
Бұл ретте, Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) мәліметтеріне сәйкес, соңғы бес жылда Орталық Азияда тұздану мен шөлейттенуден зардап шеккен суармалы жерлердің көлемі 12%-ға ұлғайып, 3 млн гектарға жуықтады.
Қазіргі таңда аймақ елдері мәселені суды тиімдірек пайдалану, цифрлық технологияларды енгізу және өңірлік ынтымақтастықты нығайту есебінен шешуге тырысуда. Соңғы жылдары Орталық Азия елдері арасында трансшекаралық су ресурстарын бірлесіп пайдалану бойынша ынтымақтастық дамып келеді.
БТД арқылы мұнай тасымалдау және балама бағыттар
Қазақстан мен Түркіменстаннан стратегиялық «Баку-Тбилиси-Жейхан» (БТД) мұнай құбыры арқылы көмірсутек шикізатын жеткізу көлемі артып, екі елдің мұнай айдаудың жалпы көлеміндегі үлесі соңғы жылдардағы ең жоғары мәнге жетті.
2026 жылдың қаңтар-тамыз айлары аралығында БТД инфрақұрылымы арқылы барлығы 16,75 млн тонна мұнай тасымалданды, мұндағы әзербайжан шикізаты жалпы айдау көлемінің шамамен 81,9%-ын құраса, қазақстандық және түркімендік мұнайдың үлесі шамамен 18,1%-ға жетті.
Әзербайжанның Мемлекеттік статистика комитетінің мәліметі бойынша, ағымдағы 2026 жылдың қаңтар-тамыз кезеңінде БТД арқылы Қазақстан мен Түркіменстаннан 3 млн тонна мұнай тасымалданды, жылдық есептеуде екі елден жеткізілім 4,9%-ға өсті.
Қазақстан бұл ағынның жеке әрі маңызды бөлігін қалыптастырады – «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ тобына кіретін «ҚазТрансОйл» АҚ тек 2026 жылдың шілдесінде Ақтау порты арқылы БТД жүйесіне 155 мың тоннадан астам мұнай бағыттады, бұл 2025 жылдың шілдесімен салыстырғанда 11,5%-ға көп. Барлығы 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында Ақтау порты арқылы танкерлерге шамамен 1,7 млн тонна қазақстандық мұнай тиелді, оның 704 мың тоннасы БТД арқылы одан әрі тасымалдауға арналған болатын.
Қазақстан шикізатының негізгі экспорты бұрынғысынша Ресей және Каспий құбыр консорциумы (КҚК) арқылы жүзеге асырылып, 80% үлеске ие болды – бұл 51,99 млн тонна мұнай немесе әлемдік шикі мұнай жеткізілімінің шамамен 2%-ы. Алайда 2025 жылдың қарашасынан бастап КҚК инфрақұрылымы «Киев режимі» тарапынан «террористік шабуылдарға» бірнеше рет ұшырап, қазіргі уақытта Қазақстан үшін қауіпсіз болып саналмайды.
2026 жылдың ортасына қарай «Киев режимінің» КҚК-ға қатысты әрекеттерінен келген жиынтық экономикалық залал, оның ішінде Қазақстанның экспортқа толық жеткізілмеген мұнайынан және алынбаған экспорттық түсімнен, сондай-ақ өзге де жанама шығындардан тартқан зияны 5 млрд долларға жақындауы мүмкін деп бағалануда.
Каспий дәлізіндегі өткізу қабілеті
Бұған дейін Қазақстан негізгі балама бағыт ретінде қарастырылатын БТД бағыты бойынша шикі мұнай экспортын айтарлықтай арттыруды жоспарлаған еді. Дегенмен, Қазақстан үшін БТД арқылы мұнай жеткізу сызбасы Батыс Қазақстанның мұнай өндіруші аудандарын Ресейдің Новороссийск қаласы маңындағы «Оңтүстік Озереевка» теңіз терминалымен байланыстыратын КҚК арқылы жеткізуден түбегейлі ерекшеленеді.
Қазақстан мұнайды Каспий теңізінің шығыс жағалауындағы порт инфрақұрылымына жеткізіп, кемелерге тиеп, Әзербайжанға тасымалдауы, содан соң Әзербайжанның Каспий жағалауын Жерорта теңізіндегі Түркияның Жейхан портымен байланыстыратын магистральдық экспорттық мұнай құбыры жүйесіне беруі қажет. Әрбір кезеңде жеткілікті өткізу қабілеті талап етіледі.
Нәтижесінде БТД бағытының каспийлік бөлігі экспортты жедел қарқынмен арттырудың негізгі шектеулерінің бірі болып қала береді. Ал БТД арқылы экспортты ұлғайту тек магистральдің өзіндегі бос орынға ғана емес, сонымен бірге танкерлер санына, порт қуатына, қайта тиеу кестесіне және мұнай партияларын келісуге тікелей байланысты.
БТД мұнай құбырының өзі бастауын Әзербайжанның Баку қаласына жақын жердегі «Санғачал» терминалынан алып, Әзербайжан, Грузия және Түркия аумағы арқылы өтеді және Жейхандағы мұнай құю терминалымен аяқталады. Мұнай құбырының жалпы ұзындығы шамамен 1 768 шақырымды құрайды, ал жобалық өткізу қабілеті тәулігіне шамамен 1,2 млн баррель мұнай немесе жылына шамамен 50 млн тонна мұнай деп бағаланады.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
