«Ақ жол» мен Respublica арасындағы дебат әдеттегі партияаралық сөз қағыстан экономика мен кәсіби саясаттың табиғаты туралы пікірталасқа ұласты. Дания Еспаеваның жауабы «Ақ жолдың» саяси капиталы өткір слоганда емес, ұзақ парламенттік тәжірибеде, қаржылық есепке сүйенетін ұсыныстарда және бизнестің ішкі механизмін білетін кадрлық құрамда деген позицияны айқындады, – деп жазады Ertenmedia.kz.
Дебаттағы негізгі қақтығыс «популизм» ұғымының төңірегінде өрбіді. Respublica өкілдері «Ақ жолдың» кей бастамасы бірнеше сайлау циклі бойы қайталанып келе жатқанын айтып, орындалмаған уәденің жаңа бағдарламаға қайта енуін сынады. Еспаева оған мүлде басқа саяси логиканы қарсы қойды. Заң шығару жүйесінде бір реформаның бірнеше шақырылым бойы ілгерілеуі популизм емес, институционалдық табандылық екенін аңғару қиын емес.
Саясаттануда мұны policy persistence, яғни бағдарламалық сабақтастық деп сипаттауға болады. Егер партия бір мәселені сайлау аяқталған соң ұмытып кетпей, келесі парламенттік циклде қайта көтерсе, саяси жауапкершіліктің басқа моделі пайда болады. Еспаева азаматтардың банкроттығы туралы заңды мысалға келтіріп, бастама мен түпкілікті құқықтық шешімнің арасында жылдар өтуі мүмкін екенін айтты.
Осы жерде «Ақ жолдың» ұзақ парламенттік тәжірибесі маңызды факторға айналады. Партия 2012 жылдан бері парламенттік жұмыстың бірнеше шақырылымынан өтті.
Дебатта Еспаеваның өзінің банкирлік өткеніне қатысты жауабы осы модельді жақсы ашты. Ол 34 жыл қаржы саласында жұмыс істеп, бизнесті несиелендірумен айналысқанын, кәсіпорын балансын, ақша ағынын және кредиттік тәуекелді талдау күнделікті жұмысының бір бөлігі болғанын айтты.
Оның «банкирдің партияда болуы неге кемшілік болуы керек? » деген уәжі саяси тұрғыдан кәсіби легитимдік мәселесін көтереді.
Фискалдық аргументацияға сүйенетін саяси күш
Құрылтай бюджет, салық, мемлекеттік қарыз, банк реттеуі, инвестиция және кәсіпкерлік заңнамасын қарайтын орган болса, мұндай шешімдерге қаржыгердің, кәсіпкердің немесе заңгердің қатысуы объективті түрде қосымша сараптамалық ресурс береді.
Әрине, кәсіби диплом немесе бизнес тәжірибесі адамның автоматты түрде мықты саясаткер екенін дәлелдемейді. Бірақ экономикалық заң шығаруда domain expertise, яғни салалық құзырет маңызды. Күрделі салық нормасының бизнеске, бюджетке және инфляцияға әсерін саяси интуициямен ғана есептеу мүмкін емес.
Еспаеваның ҚҚС бойынша тіркеу шегіне қатысты жауабы да осы тұрғыдан назар аудартады. Ол партия позициясын қорғау кезінде Үкіметке ұсыныстың бюджет кірісіне ықпалын есеп арқылы дәлелдеуге тура келгенін айтты. Дебаттағы осы тәсіл «Ақ жолдың» өзін эмоционалды талап қоятын емес, фискалдық аргументацияға сүйенетін саяси күш ретінде көрсету стратегиясына сай келеді.
Партияның қазіргі бағдарламасында да экономикалық блок айқын басымдыққа ие. «Ақ жол» өзін «прагматиктер мен реалистер партиясы» деп сипаттап, шағын және орта бизнесті кеңейтуді, орта тапты күшейтуді, квазимемлекеттік секторды қысқартуды, экономиканы әртараптандыруды, инвестициялық климатты жақсартуды және мемлекеттік қаржыға парламенттік бақылауды күшейтуді ұсынады.
Саяси теория тұрғысынан мұнда issue ownership, яғни белгілі бір тақырыптық саланы ұзақ уақыт бойы иелену құбылысы байқалады. «Ақ жол» үшін мұндай сала кәсіпкерлік, салық, жеке меншік, квазимемлекеттік сектор және экономикалық еркіндік. Партияның сайлаудағы позициясы осы мәселелерді өзгелерден бұрын айтқанын дәлелдеумен емес, сол бағыттағы ұзақ мерзімді институционалдық тәжірибесін көрсету арқылы күшейеді.
Дебатта Еспаева тағы бір маңызды шекараны белгіледі. Оның айтуынша, қазіргі партияаралық бәсеке бағдарламаларды салыстырудан кейде сыртқы слоган, өткір теңеу және әлеуметтік желіге арналған эффектілі реплика жарысына ауып кетуде.
Мұны персоналданған бәсеке мен бағдарламалық бәсекенің қақтығысы деп сипаттауға болады. Бірінші модельде партия қарсыласын әлсіз етіп көрсетуге тырысады. Екінші модельде салықты қалай өзгертетіні, бюджетке қанша салмақ түсетіні, жұмыспен қамтуды қалай арттыратыны және қандай заң қабылдайтыны бойынша жарысады.
«Ақ жолдың» дебаттағы қорғаныс стратегиясы жұрттың көңілінен шықты
Еспаеваның «сайлаушы өзгерді» деген тезисі де осы жерден шығады. Әлеуметтік желі дәуіріндегі электорат партияның бүгінгі мәлімдемесін ғана емес, бес немесе он жыл бұрын не айтқанын да тауып, салыстыра алады. Саясаттануда мұны ретроспективті жауапкершілік деп атайды. Азамат партияны жаңа уәдесіне ғана емес, өткендегі әрекетіне қарап бағалайды.
Мұндай жағдайда институционалдық жады бар партияның бір артықшылығы да, бір тәуекелі де болады. Артықшылығы – көрсетуге болатын заң шығару тарихы бар. Тәуекелі – бұрынғы орындалмаған әрбір бастама да сол архивте сақталады. Сондықтан «Ақ жолдың» дебаттағы қорғаныс стратегиясы «біз бұрын не айттық? » деген сұрақтан «сол бастаманы жүзеге асыру үшін қанша уақыт және қандай саяси ресурс жұмсадық? » деген сұраққа ауысты.
Осы мағынада Еспаеваның жауабы Respublica-мен пікірталастың мазмұнын өзгертті. «Ескі уәде» деген айыптың орнына саяси сабақтастық пен нәтиженің арақатынасы талқыға шықты. Бастама он жыл бұрын айтылды ма дегеннен гөрі, оның заңға айналу траекториясы қандай болды деген өлшем маңыздырақ бола бастады.
«Ақ жолдың» қазіргі экономикалық платформасында да осы технократиялық сипат байқалады. Бағдарламада квазимемлекеттік секторды қысқарту, бәсекені күшейту, инвестицияны ынталандыру, адами капиталды дамыту және барлық мемлекеттік қаржыны парламенттік бақылауға жақындату сияқты институционалдық ұсыныстар бар.
Сондықтан дебаттан кейін партияның негізгі саяси ерекшелігін «кәсіби парламенттік прагматизм» формуласы арқылы сипаттауға болады. Мұнда кәсіпкер нарықтағы кедергіні, банкир қаржылық салдарды, заңгер құқықтық механизмді, ал тәжірибелі депутат саяси шешімнің парламенттен қалай өтетінін біледі.
Алайда кәсіби кадрдың болуы – нәтиженің кепілдігі емес, нәтижеге жетудің институционалдық алғышарты. Сайлауалды кезеңдегі әділ өлшем де осында: партияның экономикалық ұсыныстары атауына емес, есептелу сапасына, заңнамалық механизміне және бұрын көтерген бастамаларының нақты тағдырына қарай бағалануы керек.
Дания Еспаева дебатта дәл осы алаңды таңдады. Ол қарсыластың өткір саяси айыбын қарсы айыппен қайтарғаннан гөрі, банкроттық туралы заң, салықтық есеп, кәсіпкерлік тәжірибе және кәсіби кадр мәселесіне бұрды. Нәтижесінде пікірталас имидждік текетірестен саяси экономиканың негізгі сұрағына жақындады: Құрылтайға ең алдымен жақсы сөйлейтін саясаткерлер керек пе, әлде мемлекеттің күрделі қаржылық және құқықтық шешімдерінің салдарын есептей алатын мамандар керек пе?
«Ақ жолдың» дебаттағы жауабы екінші модельге анық басымдық берді. Ал оның қаншалықты сенімді және нәтижелі модель екенін сайлауалды слоган емес, заң шығару практикасы мен сайлаушының ретроспективті бағасы айқындайды.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
