Қазақстанда автонесие нарығы жылдам өсіп, 2025 жылдың қорытындысында банктердің автокредит портфелі 4 трлн теңгеге жетті. Көлік кепілде тұрғанымен, қарыз алушы төлемді тоқтатса, машинаны сату несиені толық жабуға әрдайым жеткіліксіз болуы мүмкін, – деп жазады Ertenmedia.kz.
2025 жылы автонесие портфелі бірден 42,4 пайыз өсті. Мерзімі өткен берешек шамамен 240 млрд теңгеге жетсе, кредиттік құнсызданған, яғни үшінші сатыға өткен автонесиелердің үлесі 5,7 пайызды құрады.
Қаржыгер, экономика ғылымдарының кандидаты Айгерім Ильясованың бағалауынша, проблемалы автонесиелер үлесі кепілсіз тұтынушылық кредиттер көрсеткішіне жақындай түскен. Автокөлік кепіл ретінде тұрғанын ескерсек, мұндай деңгей назар аударуды қажет етеді.
Сарапшы тәуекелдің бір себебін көлік сатып алу туралы шешімнің ипотекамен салыстырғанда әлдеқайда жылдам қабылдануымен байланыстырады. Автонесиені тікелей салонда рәсімдеуге болады, кей бағдарламада бастапқы жарна төмен, ал банк пен дилердің бірлескен ұсыныстары сатып алушының шешімін жеделдетеді.
Нарықтағы сұраныстың ауқымын Ұлттық банк статистикасы да көрсеткен. Бір кезеңде автонесиеге берілген өтінім саны тоқсан ішінде 13 пайыз өсіп, 1,4 млн-ға жеткен, ал өтінімнің орташа сомасы 7,9 млн теңгені құраған.
Қарыз алушы үшін маңызды фактордың бірі қарыз жүктемесінің коэффициентіне қатысты. Қалыпты жағдайда адамның барлық кредиті бойынша ай сайынғы төлемі расталған табысының 50 пайызынан аспауға тиіс. Алайда автонесиелер үшін осы талапты есептеу 2026 жылдың соңына дейін уақытша тоқтатылған.
Жеңілдік жаңа және қолданыста болған автокөлікті сатып алуға берілетін автонесиелерге қатысты. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің мәліметінше, 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап банктер автонесие берген кезде қарыз жүктемесінің коэффициентін қайта есептей бастайды.
Уақытша жеңілдік банктер қарыз алушының төлем қабілетін мүлде тексермейді дегенді білдірмейді. Алайда ай сайынғы барлық кредиттік төлемді табыстың жартысымен шектейтін нормативтік тосқауыл автонесие сегментінде әзірге қолданылмай отыр.
Көлік аларда ай сайынғы кредит төлемін жалақымен салыстыруға болмайды
Автонесиенің тағы бір ерекшелігі көліктің уақыт өткен сайын арзандауында. Әсіресе алғашқы жылдары нарықтық құн едәуір төмендеуі мүмкін, ал негізгі қарыздың қалдығы дәл сондай қарқынмен азая бермейді, себебі ай сайынғы төлемнің бір бөлігі банктің сыйақысын өтеуге жұмсалады.
Төлем ұзақ уақыт тоқтаса, кредитор алдымен проблемалы берешекті реттеу рәсімін жүргізеді. Нәтиже болмаса, кепілдегі көлік заңда және шартта қарастырылған тәртіппен сатылуы мүмкін. Қарыз алушыға кепіл мүлкін банкпен келісіп өзі сату нұсқасын ұсынуға да мүмкіндік бар.
Көліктің сатылуы қарыздың автоматты түрде толық жабылғанын білдірмейді. Мысалы, банк алдындағы берешек 8 млн теңге болып, машина 6,5 млн теңгеге сатылса, қалған 1,5 млн теңге жоғалып кетпейді. Нақты қалдық несие шартына, есептелген төлемге және кепілді өткізуге байланысты шығынға қарай анықталады.
Сондықтан көлік аларда тек ай сайынғы кредит төлемін жалақымен салыстыру жеткіліксіз. Отбасы бюджетіне жанармай немесе қуаттау, сақтандыру, КАСКО, техникалық қызмет, жөндеу, қосалқы бөлшек, маусымдық дөңгелек, салық, тұрақ пен көлік жуу шығыны қатар түседі.
Айталық, банкке ай сайын 180 мың теңге төлеу көліктің отбасыға айына 180 мың теңгеге түсетінін білдірмейді. Сақтандыру, техникалық қызмет, салық пен дөңгелекке жұмсалатын жылдық шығынды 12 айға бөліп, оған жанармай мен несие төлемін қосқанда нақты қаржылық салмақ әлдеқайда жоғары шығуы мүмкін.
Айгерім Ильясова автонесие алар алдында кемінде алты айлық міндетті шығынды жаба алатын қаржылық резерв қалыптастыруды ұсынады. Қорға тек банк төлемін емес, баспана, азық-түлік, коммуналдық қызмет, емделу және автомобильді ұстау шығынын да енгізген жөн.
Мұндай қор жұмыссыз қалу, денсаулықтың нашарлауы немесе табыстың уақытша азаюы кезінде қажет. Қаржылық жастық болмаса, кірістегі қысқа үзілістің өзі төлем кестесін бұзып, қарызды проблемалы санатқа өткізуі ықтимал.
Төлемде алғашқы қиындық туындағанда не істеу керек?
Несие алар алдында отбасы бюджетіне қарапайым стресс-тест жүргізген де пайдалы. Табысты 20-30 пайызға азайтып есептеген кезде автонесие, басқа кредит, көлікті күтіп ұстау және күнделікті тұрмыс шығыны қатар төленіп, аз да болса резерв қалуы керек. Егер осындай сценарийде бюджет бірден тапшылыққа түссе, таңдалған көлік немесе несие сомасы отбасы мүмкіндігіне ауыр болуы ықтимал.
Автонесие көлік тікелей табыс табуға пайдаланылған жағдайда экономикалық тұрғыдан негіздірек болуы мүмкін. Такси, жеткізу қызметі, тасымал немесе бизнестегі жұмыс үшін алынған машина әкелетін кіріс банк төлемімен қатар жанармай, жөндеу, сақтандыру, салық, бос тұрып қалу және көліктің құнсыздануын да жабуы қажет.
Ал жеке қажеттілікке алынған машина көбіне табыс әкелетін активтен гөрі тұрақты шығын көзіне айналады. Сондықтан автосалон ұсынған «қолжетімді ай сайынғы төлем» көліктің отбасы бюджетіне шынымен қолжетімді екенін білдіре бермейді.
Төлемде алғашқы қиындық пайда болғанда берешектің бірнеше ай жиналуын күтпеген дұрыс. Қарыз алушы банкке реструктуризация жөнінде өтініш беріп, төлемді кейінге қалдыру, несие мерзімін ұзарту, ай сайынғы соманы төмендету, жаңа график жасау немесе кепілдегі көлікті өз бетімен сату секілді нұсқаларды ұсына алады.
Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі де қаржылық қиындық туындаған жағдайда кредиторға мүмкіндігінше ерте хабарласуға кеңес береді. Банкпен ортақ шешім табылмаса, қарыз алушы Банктік омбудсманға жүгініп, несие шартын өзгерту немесе берешекті қайта құрылымдау мәселесін қарата алады.
Сондықтан автонесие алардағы негізгі сұрақ «ай сайын қанша төлеймін?» деген есеппен шектелмеуі керек. Болашақтағы қарыз қалдығын көліктің ықтимал нарықтық бағасымен салыстырып, барлық қосымша шығынды және табыс төмендейтін сценарийді алдын ала есептеген жөн. Әйтпесе адамның көлікке иелік ету мерзімі аяқталғанымен, сол көлік үшін алған несиесі әлі жалғасып тұруы мүмкін.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
