Әдебиет тарихында есімі жеке шығармалармен қатар тұтас бір жанрдың қалыптасуымен байланысты қаламгерлер бар. Қазақ прозасы үшін сондай тұлғалардың бірі – детектив және шытырман оқиғалы әдебиеттің дамуына жол ашқан Кемел Тоқаев, – деп жазады Ertenmedia.kz.
Белгілі жазушы Әзілхан Нұршайықов оны «қазақ детектив әдебиетінің негізін қалаушы» деп бағалаған. Қаламгер үшін «негізін қалаушы» деген анықтаманың салмағы ерекше болған. Мұндай мәртебе әдебиетке жаңа бағыт әкеліп, өзінен кейін көркемдік дәстүр қалдырған тұлғаға ғана лайық деп есептеген.
Кемел Тоқаев қазақ әдебиетінде дербес бағыт ретінде орнығып үлгермеген жанрдың бастауында тұрды. Оның шығармаларында қылмысты ашу, тергеу барысы, құқық қорғау қызметкерлерінің еңбегі және адам мен қауіптің бетпе-бет келуі суреттелді. Оқиғаның шиеленісі мен күтпеген шешімі оқырманды шығарманың соңына дейін жетелеп отырды.
Дегенмен жазушы үшін детектив қызықты оқиға құрудың ғана құралы болған жоқ. Қауіпті жағдайға тап болған кейіпкерлер арқылы парыз, әділдік, жауапкершілік және ар алдындағы таңдау мәселелері көтерілді. Сондықтан оның туындыларында тартымды сюжет пен адам болмысын зерттеу қатар өрбіді.
Майданда шыңдалған мінез прозадан көрінді
Кемел Тоқаевтың шығармашылық дүниетанымына өзінің күрделі тағдыры терең ықпал етті. Ол Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысып, майдандағы ерлігі мен батылдығы үшін марапатталған. Соғыста көрген қасіреті мен адам мінезінің сыналар сәттері кейін прозасынан көрініс тапты.
Оның кейіпкерлері көбіне тосын жағдайда жылдам шешім қабылдауға мәжбүр болады. Олар қауіптен қашпай, өз әрекетінің салдарын көтереді және әділдік жолындағы күрестен бас тартпайды. Мұндай образдардың шынайылығынан майдан өмірін көрген жазушының жеке тәжірибесі сезіледі.
Соғыстан кейін Кемел Тоқаев кәсіби жолын журналистика және әдебиетпен байланыстырды. Қазақстандық баспасөзде еңбек етіп жүріп, қоғамның тынысын, құқық қорғау саласының жұмысын және адамдар арасындағы күрделі қатынастарды зерттеді. Кейін осы тәжірибе оның детектив шығармаларының деректік әрі өміршең негізіне айналды.
Қаламгердің «Тасқын», «Көмескі із», «Соңғы соққы», «Түнде атылған оқ» секілді шығармалары оқырман арасында кеңінен танылды. Повестер мен романдарда қылмыстың өзі ғана емес, оны туғызған орта мен адамның ішкі қайшылығы да көрсетілді. Жазушы осылайша шытырман сюжетті әлеуметтік және моральдық мәселелермен ұштастырды.
Кемел Тоқаев қалыптастырған әдеби із жалғасын тапты
Кемел Тоқаевтың шығармашылығы ұлттық әдебиеттің тек тарихи роман, поэзия немесе классикалық прозамен шектелмегенін көрсетеді. Қазақ әдебиетіне жаңа тақырып, жаңа кейіпкер және оқиғаны баяндаудың өзгеше ырғағы келді. Детектив жанры да оқырман сұранысына жауап беретін дербес көркем бағытқа айнала бастады.
Әзілхан Нұршайықовтың пікірі әріптесіне айтылған құрмет сөзінен әлдеқайда ауқымды мағынаға ие. Ол Кемел Тоқаевтың әдебиет тарихындағы орнын және жанр қалыптастырудағы еңбегін айқындайды. Қаламгер салған сүрлеу қазақ детективінің кейінгі дамуына берік негіз болып қалды.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
