Қаладағы тәртіп үлкен мінберден айтылған ұраннан бұрын ауладағы тазалықтан, бүтін аялдамадан және шимайланбаған қабырғадан байқалады. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Астана әкімі Жеңіс Қасымбекке граффити салатын адамдарға қатысты қатаң шара қолдануды тапсыруы әлемде «сынған терезелер теориясы» деген атаумен белгілі қағиданы қайта еске түсірді, – деп жазады Ertenmedia.kz.
Теорияны америкалық зерттеушілер Джеймс Уилсон мен Джордж Келлинг 1982 жылы жариялаған еңбегінде ұсынды. Олардың ойынша, ғимараттағы сынған бір терезе ұзақ уақыт жөнделмесе, айналадағы адамдарға ешкімнің бақыламайтыны жөнінде белгі береді. Соның салдарынан өзге терезелер де сынып, ұсақ тәртіпсіздік біртіндеп қалыпты көрініске айналуы мүмкін.
Қараусыз қалған қоқыс, қабырғадағы жазу, сынған орындық пен бүлінген аялдама қала тұрғындарының мінез-құлқына әсер етеді. Тәртіпсіздікке ешкім жауап бермейтіндей көрінген ортада адамның ішкі шектеуі әлсірейді. Кеше қағаз тастауға ұялған тұрғын ертең өзгелердің әрекетін қайталауы ықтимал.
Теорияның логикасы ауыр қылмыс аяқ астынан пайда болмайды деген пайымға сүйенеді. Алдымен ортаға немқұрайды қарау қалыптасып, кейін вандализм мен қоғамдық тәртіпті бұзу кең тарауы мүмкін. Сондықтан қала билігі ұсақ көрінетін бұзушылыққа ерте жауап беруге тиіс.
Президент граффитиді қоғамдық орынды бүлдіретін вандализм мен бұзақылықтың көрінісі ретінде бағалады. Мемлекет басшысы еліміздің қалаларында мұндай әрекетке жол бермеуді және оған толық тыйым салатын құқықтық тетіктерді қарастыруды тапсырды. Мұндағы негізгі мәселе қабырғадағы суреттің мазмұнынан бұрын, ортақ мүлікті рұқсатсыз бүлдіру мен қала кеңістігіне құрметтің әлсіреуінде жатыр.
Нью-Йорктегі қылмыс деңгейі қалай төмендеді?
«Сынған терезелер» тәсілінің кең танылған мысалы Нью-Йорк қаласымен байланысты. 1980 жылдары шаһар метросындағы вагондардың қабырғасы граффитиге толып, қоғамдық көліктегі қауіпсіздік күрделі мәселеге айналған еді. Қала билігі вагондарды тазарту, билетсіз жүру, қоқыс тастау және қоғамдық тәртіпті бұзу деректеріне жедел әрекет етуге көшті.
Метро басшылығы граффити толық тазартылмаған пойыздарды желіге шығармау қағидасын енгізді. Кейін қоғамдық орындардағы ұсақ құқық бұзушылықтарға қарсы бақылау күшейтілді. Мұндай шаралар тұрғындарға қала кеңістігінің қараусыз қалмағанын көрсетуге бағытталды.
1990 жылдары Нью-Йорктегі қылмыс деңгейі едәуір төмендеді. Алайда сол нәтижені тек «сынған терезелер» саясатының жемісі деп түсіндіру біржақты болар еді. Зерттеушілер полиция жұмысының өзгеруімен қатар экономика, демография, қоғамдық ұйымдардың белсенділігі және өзге факторлар да ықпал еткенін айтады.
Теорияның психологиялық қыры Нидерландтағы тәжірибелерде де тексерілді. Гронинген қаласында велосипед тұрағына қойылған көліктердің рөліне жарнамалық парақшалар ілініп, адамдардың оны қайда тастайтыны бақыланған. Қабырға таза кезде қоқыс тастағандар аз болса, граффити пайда болған жағдайда тәртіп бұзушылардың үлесі айтарлықтай артқан.
Кеес Кейзер бастаған зерттеушілер жүргізген бірнеше далалық тәжірибе бір норманың ашық бұзылуы басқа ережелерді елемеуге итермелеуі мүмкін екенін көрсетті. Адам айналасындағылардың тыйымды елемегенін көргенде, өзі де рұқсат етілмеген әрекетке бейім бола түседі. Демек, қаланың сыртқы көрінісі эстетикалық мәселе шеңберінен шығып, қоғамдық мінез-құлыққа әсер ететін ортаға айналады.
Көптеген қалада бүлінген аялдаманы, сынған әйнекті немесе граффитиді қысқа мерзім ішінде қалпына келтіру тәжірибесі қолданылады. Жедел әрекет жаңа вандализмнің алдын алып, қоғамдық кеңістіктің бақылауда екенін білдіреді. Бір тәулік ішінде тазартылған қабырға бұзақыға танымал болуға немесе ізін ұзақ сақтауға мүмкіндік бермейді.
Түсініксіз шимай қаланың келбетін байыта алайды
Сингапур қоғамдық тазалық пен тәртіпке қатысты қатаң талаптарымен танымал. Қоқыс тастау, белгіленбеген жерде темекі шегу және ортақ мүлікті бүлдіру үшін жоғары жауапкершілік қарастырылған. Мұндай саясат тәртіп бұзуды бастапқы кезеңінде тоқтатуға құрылған.
Дегенмен қаланы қауіпсіз ету тек айыппұл мен жазаны күшейтуге тірелмеуі керек. Таза әрі жарық көше, жедел жөнделетін инфрақұрылым, қолжетімді қоқыс жәшіктері, бейнебақылау және тұрғындардың белсенділігі бір жүйеде жұмыс істегенде нәтиже береді. Соңғы зерттеулер жарықтандыру мен қоғамдық кеңістікті дұрыс ұйымдастырудың да қылмысты азайтуға ықпал ететінін көрсетеді.
Граффитиге қатысты саясатта заңсыз шимай мен рұқсат етілген көше өнерінің ара-жігі де нақты белгіленуге тиіс. Арнайы бөлінген алаңдағы көркем туынды қаланың мәдени келбетін байыта алады, ал тұрғын үйдің қасбетін, ескерткішті немесе аялдаманы рұқсатсыз бояу ортақ меншікке зиян келтіреді. Сондықтан тыйыммен қатар заңды шығармашылық кеңістік ұсыну маңызды.
«Сынған терезелер» теориясы қаладағы әр жазу міндетті түрде ауыр қылмысқа әкеледі деген сөз емес. Оның басты сабағы қарапайым: тәртіпсіздіктің алғашқы белгісіне қоғам мен билік үнсіз қалмауы керек. Таза әрі күтімді орта тұрғынға ереженің жұмыс істейтінін, ал ортақ кеңістікке келтірілген зиян жауапсыз қалмайтынын көрсетеді.
Қала қауіпсіздігі полиция хаттамасынан әлдеқайда ерте басталады. Ол ауладағы бүтін орындықтан, уақытында жуылған қабырғадан және өзгенің еңбегіне құрметпен қарайтын күнделікті мәдениеттен құралады. Тазалық сән үшін жасалатын науқаннан қоғамдық жауапкершілік қағидасына айналғанда ғана «сынған терезелердің» көбеймеуіне тосқауыл қойылады.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
