Жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін саяси жүйедегі ең маңызды құқықтық сұрақтардың бірі бірден күн тәртібіне шықты. Жоғарғы биліктің сабақтастығы қалай қамтамасыз етіледі? Конституциялық шектеулер жаңа конституциялық циклде қалай жұмыс істейді?
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев осы мәселеге қатысты Конституциялық Сотқа ресми түсіндіру сұрап жүгінді. Соттың ұстанымы құқықтық жағынан да, саяси жағынан да маңызды.
Түсіндірудің өзегі қарапайым: 1995 жылғы Конституция бойынша қызмет атқарған тұлғалар жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін сол лауазымдарға қайта сайланса немесе тағайындалса, ол жаңа конституциялық жүйе аясындағы алғашқы сайлану немесе алғашқы тағайындалу болып есептеледі.
Бұл қағида, ең алдымен, Конституциялық Сот судьяларына қатысты. Заң бойынша олар бір ғана сегіз жылдық мерзімге тағайындалады. Конституциялық Соттың түсіндіруіне сәйкес, қазіргі құрам жаңа Конституция енгізген құқықтық режим бойынша тағы бір сегіз жылдық мерзімге тағайындалу мүмкіндігін алады. Әңгіме тек бір реттік жаңа мерзім туралы болып отыр.
Дәл осы логика Президент институтына да қатысты қолданылып отыр. Яғни, Конституциядағы бір рет қана жеті жылға сайлану қағидаты қазіргі Мемлекет басшысына кері күшпен қолданылмайды. Ол жаңа конституциялық цикл басталғаннан кейін алғаш рет өткізілетін президенттік сайлаудан бастап толық көлемде жұмыс істейді.
Егер саяси күнтізбе өзгермесе, кезекті президент сайлауы 2029 жылдың қыркүйегінде өтуі тиіс. Демек, Конституциялық Соттың түсіндіруі бойынша Қасым-Жомарт Тоқаевтың сол сайлауға қатысуға құқығы сақталады.
Бірақ құқықтың болуы мен саяси шешімнің қабылдануы – екі бөлек мәселе. Конституциялық Сот ешкімнің сайлауға қатысатынын немесе қатыспайтынын анықтамайды. Ол тек құқықтық мүмкіндік бар-жоғын түсіндіреді. Ал бұл мүмкіндікті пайдалану немесе пайдаланбау – толықтай саяси таңдау.
Меніңше, дәл осы жерде Конституциялық Сот құқықтық тұрақтылық пен саяси икемділіктің арасындағы тепе-теңдікті сақтауға тырысқан. Бір жағынан, жаңа Конституция бұрынғы жүйеден толық құқықтық үзіліс жасайтынын көрсетті. Екінші жағынан, мемлекет билігінің сабақтастығын қамтамасыз ететін өтпелі тетікті қалыптастырды.
Саяси жүйелерде мұндай өтпелі нормалар сирек кездеспейді. Олар көбіне биліктің легитимді ауысуын қамтамасыз ететін құқықтық сақтандырғыш ретінде енгізіледі. Қазақстандағы қазіргі түсіндіру де дәл осындай функция атқарып отыр.
Ендігі негізгі мәселе құқықтық мүмкіндік емес. Негізгі сұрақ – сол мүмкіндік қандай саяси жағдайда және қандай қоғамдық сұраныс аясында пайдаланылатынында.
Ғазиз Әбішев, сарапшы
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
