Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Брюссельге сапары Қазақстан мен Еуропалық Одақ арасындағы әріптестікті жаңа саяси деңгейге шығарған маңызды оқиға болды, деп жазады Ertenmedia.kz. Келіссөздер көлік-логистика, инвестиция, стратегиялық шикізат, өндірістік кооперация және визалық режимді жеңілдету сияқты нақты бағыттарға арналды. Тәуелсіз халықаралық қатынастар және экономикалық саясат жөніндегі сарапшы Ерік Батырхановтың айтуынша, бұл сапар Қазақстанның Еуропа мен Азия арасындағы сенімді серіктес ретіндегі рөлін күшейтіп, Орталық Азиядағы экономикалық салмағын арттыра түседі.
– Ерік мырза, Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Брюссельдегі келіссөздерден кейін Қазақстан мен Еуропалық Одақ арасындағы байланыс бұрын-соңды болмаған жоғары деңгейге шыққанын айтты. Мұндай баға қаншалықты орынды?
– Дипломатияда мұндай жоғары баға жиі айтылады. Бірақ осы жолы оның артында нақты мазмұн бар. Қазақстан мен Еуропалық Одақ арасындағы Кеңейтілген әріптестік және ынтымақтастық туралы келісімге 2015 жылы қол қойылды. Содан бері қарым-қатынас жалпы саяси шеңберден нақты экономикалық бағыттарға ауысты.
Қазір екі тараптың бір-біріне қызығушылығы жай ниет деңгейінде емес. Оны геосаяси жағдайдың өзі күшейтіп отыр. 2022 жылдан кейін Еуропа жеткізу тізбегін әртараптандыруға шындап кірісті. Сол жылы Қазақстан мен ЕО тұрақты шикізат, батарея өндірісі және жаңартылатын сутегі бойынша стратегиялық серіктестікке қол қойды. Бұл кездейсоқ қадам емес. Еуропа жаңа ресурстық база іздеп отыр, ал Қазақстан сенімді серіктес ретінде көрініп келеді.
Президент Euronews басылымындағы мақаласында елдер не бәсекелес блоктарға бөлінеді, не өзара құрмет пен ортақ мүдде негізінде жаңа серіктестік құрады деген ой айтты. Қазақстан екінші жолды таңдады. Энергетика осы байланыстың салмағын жақсы көрсетеді.
Бүгінде Қазақстан Еуропалық Одаққа мұнай импортының шамамен 13 пайызын, табиғи уран жеткізілімінің 16 пайызын қамтамасыз етеді. Демек әңгіме тек саяси сыпайылық туралы емес, нақты мүдде мен нақты тәуелділік туралы болып отыр.
– Еуропалық көшбасшылар Қазақстанды Еуропа мен Азия арасындағы көлік байланысының негізгі буыны ретінде атады. Бұл баға нені аңғартады?
– Қазақстанның маңызы шынымен артты. Бұған жаһандық логистикадағы өзгеріс тікелей әсер етті. Ресей арқылы өтетін солтүстік бағыт саяси тұрғыдан күрделі болған соң, Транскаспий халықаралық көлік бағытының мәні өсті. Бұрын ол қосымша маршрут ретінде қаралса, қазір стратегиялық дәлізге айналып келеді.
Еуропа үшін бұл жай ғана жүк тасымалы емес. Бұл жеткізу тізбегінің тұрақтылығы. Қазір ЕО тауар, шикізат, энергия, өндірістік компонент тасымалында бір ғана бағытқа тәуелді болғысы келмейді. Осы тұрғыдан Қазақстанның географиялық орны үлкен артықшылық береді. Біз Қытай, Орталық Азия, Каспий, Кавказ және Еуропа арасындағы табиғи өткелміз.
Бірақ артық үмітке берілмеу керек. Транскаспий дәлізі толық қуатында жұмыс істеуі үшін порттар, флот, теміржол, кеден рәсімдері, өткізу қабілеті және өңірлік үйлесім қажет. Қазақстан негізгі буын болғанымен, жалғыз буын емес. Бұл бағыт Әзербайжан, Грузия, Түркия және Еуропалық Одақтың Global Gateway стратегиясымен байланысқанда ғана толық ашылады.
– Келіссөздерде аса маңызды шикізат материалдарына бөлек назар аударылды. Қазақстан ЕО үшін ресурстық қауіпсіздік серіктесіне айналып келе ме?
– Иә, бұл бағыт анық көрініп отыр. Еуропа жасыл экономикаға көшкен сайын батареяға, жел энергетикасына, электр көлігіне және жоғары технологиялық өндіріске қажет минералдарға сұраныс артады. Қазақстан дәл осы ресурстардың біраз бөлігіне ие. Сондықтан Еуропа үшін Қазақстан тек шикізат көзі емес, жеткізу тізбегін әртараптандыруға мүмкіндік беретін серіктес.
Мұнда бір маңызды сұрақ бар. Біз бұрынғыдай шикізатты шығарып, орнына инвестиция күтіп отыра береміз бе? Әлде терең өңдеу, технология трансферті, бірлескен кәсіпорын және қосылған құн тізбегін ел ішінде қалыптастыру жолына көшеміз бе? Президент Тоқаев Euronews мақаласында осы мәселені нақты қойды. Бұл өте дұрыс акцент.
Егер Қазақстан тек концентрат шығаратын ел болып қалса, стратегиялық мүмкіндік толық пайдаланылмайды. Ал егер өңдеу тереңдеп, еуропалық технология келіп, өндіріс осында орналасса, онда бұл серіктестік шынайы стратегиялық сипат алады.
– Шикізат экспортынан терең өндірістік кооперацияға көшу Қазақстанға не береді?
– Ең үлкен мүмкіндік дәл осы жерде. Терең кооперация Қазақстанға жоғары білікті жұмыс орындарын береді. Технология келеді. Өндіріс локализацияланады. Шикізат бағасына тәуелділік азаяды. Ел тұрақты табыс көзіне ие болады.
Бұл бағыт нөлден басталып отырған жоқ. Еуропалық бизнес Қазақстанда бұрыннан бар. Мысалы, Solvay химиялық концерні уран өндірісі мен металлургияға арналған өнімдер бағытында ұзақ жылдан бері жұмыс істеп келеді. Яғни еуропалық компаниялардың Қазақстанмен тәжірибесі бар.
Еуропалық Одақ Қазақстанның ең ірі сауда және инвестициялық серіктесі болып қала береді. Global Gateway бағдарламасы аясында аса маңызды шикізат жобаларына шамамен 2,5 миллиард еуро көлемінде қаржы резервтелгені айтылып жүр. Мұның бәрі дұрыс пайдаланылса, Қазақстан шикізат сатушы ғана емес, өңделген өнім жеткізетін өндірістік серіктеске айнала алады.
Бірақ технология трансферті өздігінен келмейді. Оны келісімшартқа енгізу керек. Инвесторға тұрақты ереже, әділ сот, түсінікті салық саясаты және болжамды инвестициялық климат қажет. Осы шарттар сақталса, Қазақстанның ұтары көп.
– Визалық режимді жеңілдету және реадмиссия туралы келіссөздердің аяқталуға жақындауы қандай нәтиже береді?
– Бұл қарапайым азамат та сезіне алатын нақты нәтиже. Визалық рәсім жеңілдесе, бизнес сапарлар көбейеді, студенттер мен ғалымдарға жол ашылады, мәдени және гуманитарлық байланыс күшейеді. Еуропамен қарым-қатынас тек үкіметтер арасындағы байланыс болып қалмай, қоғамдар арасындағы қатынасқа айналады.
Бұл жерде теңгерімді келісім қалыптасқанын көреміз. Визаны жеңілдету Қазақстан азаматтары үшін маңызды. Ал реадмиссия келісімі көші-қонды басқару тұрғысынан Еуропалық Одаққа қажет. Яғни екі тарап та өзіне керек нәтижеге қол жеткізіп отыр.
Білім беру, ғылым, кәсіпкерлік, туризм және азаматтық байланыс тұрғысынан бұл сапардың ең жылдам сезілетін бағыттарының бірі болуы мүмкін. Себебі ірі инфрақұрылымдық жобалар уақыт алады, ал визалық жеңілдік адамдардың күнделікті қозғалысына тікелей әсер етеді.
– Антониу Кошта Қазақстанды Еуропа мен Азия арасындағы көпір деп атады. Мұндай анықтама Қазақстан дипломатиясының қазіргі бағытын дәл сипаттай ма?
– Иә, бұл өте дәл сипаттама. Қазақстанның сыртқы саясатының өзегі көпвекторлы бағытқа негізделген. Ел Еуропалық Одақпен де, Қытаймен де, АҚШ-пен де, өңірдегі көршілермен де сындарлы байланыс орнатуға тырысады. Ешбір күш орталығына толық тәуелді болып қалмау Қазақстан үшін стратегиялық қажеттілік.
Көпвекторлы саясат жай ғана бәрімен жақсы болу емес. Ол күрделі ортада тепе-теңдік сақтау өнері. Қазақстан географиясын, табиғи ресурсын, транзиттік мүмкіндігін және саяси тұрақтылығын келіссөз капиталына айналдыра алды. Қазір ірі ойыншылардың бәрі Орталық Азияға көбірек назар аударып отыр. Осындай кезде Қазақстан өз позициясын дұрыс ұстаса, аймақтық салмағы артады.
Әрине, бұл саясат тәуекелсіз емес. Ірі ойыншылар арасында тепе-теңдік сақтау үнемі мұқият дипломатияны талап етеді. Бірақ қазіргі сапар Қазақстанның осы стратегиясы жұмыс істеп тұрғанын көрсетті.
– Брюссель сапарын Қазақстан мен ЕО стратегиялық серіктестігінің жаңа кезеңі деп бағалауға бола ма?
– Бағалауға болады. Бірақ мұны аяқталған нәтиже емес, жаңа кезеңнің басталуы деп түсіну керек. Бірлескен мәлімдеме мен сапар форматы ынтымақтастықтың негізгі бағытын айқындап берді. Енді сол бағыттар нақты жобаға, инвестицияға, өндірістік кооперацияға және инфрақұрылымдық шешімге айналуы тиіс.
Маңыздысы – Қазақстан бұл кезеңге бұрынғыдан мықтырақ серіктес ретінде кіріп отыр. 2025 жылы ел экономикасы 6,5 пайызға өсіп, жалпы ішкі өнім көлемі 306 миллиард долларға жетті. Халықаралық валюта қорының болжамы бойынша, 2026 жылы бұл көрсеткіш 360 миллиард доллардан асуы мүмкін.
Мұндай экономикамен Қазақстан тек шикізат көзі ғана емес, өңірлік нарық, логистикалық торап және инвестициялық алаң ретінде қаралады.
– Бұл сапар Қазақстанның Орталық Азиядағы рөліне қалай әсер етеді?
– Ұзақ мерзімде Қазақстанның өңірдегі дербес экономикалық орталық ретіндегі рөлін күшейтеді. Орталық Азияда бірнеше бағыт қатар жүріп жатыр: көлік дәліздері, энергия қауіпсіздігі, су мәселесі, шикізат, сауда, индустриялық кооперация.
Еуропалық Одақ осының бәріне қызығушылық танытып отыр. Қазақстан осы күн тәртібінде негізгі серіктес болуға ұмтылады.
Бірақ бір нәрсені ұмытпау керек. Еуропалық бағытты күшейту басқа серіктестерден теріс айналу деген сөз емес. Бұл әртараптандыру. Қазақстан сыртқы саясатының тұрақтылығы да осында: бір бағытты дамыта отырып, қалған бағыттарға зиян келтірмеу. Егер осы тепе-теңдік сақталса, Брюссель сапары Қазақстанның Еуразия кеңістігіндегі рөлін ұзақ мерзімге нығайта алады.
– Сапардың ең маңызды қорытындысын бір сөйлеммен қалай түйіндер едіңіз?
– Бұл сапар Қазақстан мен Еуропалық Одақтың бір-біріне енді тек саяси серіктес ретінде емес, нақты экономикалық, логистикалық және технологиялық мүдделері тоғысқан ұзақ мерзімді әріптес ретінде қарай бастағанын көрсетті.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
