Маңғыстаудағы бес жартасты мешіттің ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енуі өңірдің тарихи ескерткіштерін қорғау мен басқаруға жаңа талап қойып отыр. Халықаралық мәртебе енді киелі орындарды сақтау, ғылыми зерттеу, реставрация және туристер ағынын ұйымдастыру ісін әлемдік стандарттарға бейімдеуді талап етеді, – деп жазады Ertenmedia.kz.
ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар комитеті 2026 жылғы 29 шілдеде Пусан қаласында өткен 48-сессиясында «Маңғыстаудың жартасты мешіттері және олармен сабақтас қасиетті нысандар» кешенін Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізді. Сериялық нысанға Оғландыдағы Бекет ата, Шопан ата, Қараман ата, Шақпақ ата және Сұлтан үпі кешендері кіреді. ЮНЕСКО оларды мәдени мұраның II және III критерийлері бойынша таныды.
Кешен тек мешіт ғимараттарымен шектелмейді. Оның құрамына тарихи қорымдар, кесенелер, зиярат жолдары, киелі құдықтар мен ғасырлар бойы қалыптасқан сакралды ландшафт кіреді. ЮНЕСКО мәліметінше, бес нысан да сопылық дәстүрмен байланысты және Маңғыстаудың діни-мәдени тарихын айрықша сипаттайды.
Маңғыстау мемлекеттік тарихи-мәдени қорығы басшысының міндетін атқарушы Балапан Балтабай Қайыпұлының айтуынша, халықаралық мәртебе тарихи мұраны әлемге танытумен бірге оны сақтау жауапкершілігін бірнеше есе арттырады. Қорықтың ресми ресурсында оның қазіргі уақытта мекеме басшысының міндетін атқарып отырғаны көрсетілген.
– ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енген әрбір ескерткіш халықаралық қауымдастықтың назарында болады. Сондықтан оның сақталуы, қорғалуы және басқарылуы халықаралық талаптарға сай жүргізілуі тиіс, – деді Балапан Балтабай Қайыпұлы.
Қазір 2027-2032 жылдарға арналған кешенді басқару жоспары әзірленіп жатыр. Қорық басшысының айтуынша, құжат тарихи нысандарды сақтау, ғылыми зерттеу, реставрация, қауіпсіздік, туристер ағынын реттеу және қорғау тетіктерін бір жүйеге біріктіруге тиіс.
ЮНЕСКО мәртебесін алуға дайындық бірнеше жыл бойы жүргізілді. Ғылыми және техникалық құжаттар әзірленіп, тарихи кешендердің қорғау аймақтары белгіленді. Ақпараттық стендтер орнатылып, қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде таныстырылым материалдары дайындалды. Нысандар халықаралық сарапшылардың бағалауынан өтті.
ЮНЕСКО-ның бастапқы құжаттамасында да Маңғыстаудың жартасты мешіттерінің түпнұсқалығы жоғары деңгейде сақталғаны атап көрсетілген. Сонымен қатар жел мен жартас қабаттарының табиғи мүжілуі ескерткіштерге әсер ететін негізгі табиғи қауіптердің бірі ретінде аталған.
Балапан Балтабай Қайыпұлының мәліметінше, қорық есебінде жергілікті маңызы бар 601 және республикалық маңызы бар 25 тарихи-мәдени ескерткіш бар. Мамандар олардың жай-күйін тұрақты бақылап, жыл сайын мониторинг жүргізеді. Бүліну қаупі немесе табиғи факторлардың әсері анықталса, ғылыми қорытынды әзірленеді.
Қорық басшысы реставрацияның мақсаты ескерткішті жаңа нысанға айналдыру емес екенін атап өтті. Керісінше, қалпына келтіру кезінде тарихи материал, сәулеттік ерекшелік және түпнұсқа келбет барынша сақталуға тиіс.
– Тарихи ескерткішті сақтау дегеніміз оны қазіргі заманға бейімдеп өзгерту емес. Негізгі міндет — тарихи болмысын бұзбай, келер ұрпаққа жеткізу, – деді ол.
Тарихи мұраға табиғи факторлармен қатар адам әрекеті де қауіп төндіреді. 2026 жылғы мамырда Түпқараған ауданындағы Қапам ата жартасты мешітіне белгісіз адамдар пластик есік пен терезе орнатқан. Кейін заңсыз конструкциялар алынып, нысанның бастапқы келбеті қалпына келтірілді. Аталған Қапам ата мешіті ЮНЕСКО тізіміне енген бес нысанның құрамына кірмейді.
ЮНЕСКО мәртебесі Маңғыстауға келетін туристер мен зияратшылар санын арттыруы ықтимал. Халықаралық тізімге енгізілу тарихи орындардың танымалдығын күшейткенімен, келушілер саны көбейген сайын ескерткіштерге түсетін антропогендік жүктеме де артады.
Сондықтан алдағы кезеңде туристік инфрақұрылымды дамыту мен тарихи мұраны қорғаудың арасындағы тепе-теңдік шешуші мәнге ие болады. Көлік тұрағы, санитарлық нысан, жаяу жол және туристік сервис ескерткіштің өзіне қысым түсірмейтін аумақта орналасуы қажет. Негізгі қағида турист санын көбейту емес, киелі орынның тарихи ортасын сақтай отырып қабылдау болмақ.
Маңғыстауда халықаралық деңгейде танытуға әлеуеті бар өзге жартасты мешіттер де сақталған. Қорық мамандарының мәліметінше, өңірде мұндай нысан саны жиырмаға жуықтайды. Олардың қатарында Машат ата, Қырықбай, Үстірттегі Бекет ата және Ескі Бейнеу маңындағы тарихи кешендер бар.
Ғылыми зерттеу мен құжаттандыру аяқталғаннан кейін жекелеген нысандарды халықаралық деңгейде таныстыру мүмкіндігі қарастырылуы мүмкін. Көкөрімдегі жартасты мешітті реставрациялауға арналған ғылыми-жобалық құжаттама да әзірленген. Қаржыландыру шешілген соң қалпына келтіру жұмысына кірісу жоспарланып отыр.
Алдағы жылдары Маңғыстаудың тарихи ескерткіштерінің электронды базасын толықтыру, интерактивті карталарды жетілдіру, экскурсиялық қызметті дамыту және халықаралық ғылыми конференциялар өткізу көзделген. Жастар арасында тарихи мұраны таныту да жеке бағыт ретінде қарастырылады.
ЮНЕСКО мәртебесі Маңғыстау үшін мәртебелік белгі ғана емес. Ол бес бірегей кешенді әлемдік мәдени мұраның бір бөлігі ретінде сақтап қалуға алынған ұзақ мерзімді міндеттеме. Ендігі сын тарихи орындарға турист тартумен емес, сол мұраны түпнұсқа қалпында келесі ұрпаққа жеткізе алумен өлшенеді.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
