Қазақстандағы медиа саласы соңғы жылдары құқықтық, институционалдық және технологиялық тұрғыдан жаңа кезеңге өтіп жатыр, деп жазады Ertenmedia.kz. Ақпарат ағыны жылдамдаған, әлеуметтік желі қоғамдық пікірге тікелей әсер ете бастаған, жалған ақпарат пен манипуляция күшейген қазіргі жағдайда журналистикаға қойылатын талап та өзгерді. Бұрын медиа көбіне жаңалық жеткізетін құрал ретінде қабылданса, қазір ол қоғам мен мемлекет арасындағы сенім көпіріне, азаматтық бақылау алаңына, ұлттық мүдде мен қоғамдық жауапкершілік тоғысатын маңызды институтқа айналды.
Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстандағы медиа саласына мемлекеттік қолдау көрсету мәселесі бір ғана қаржылық көмекпен шектелмейді. Бұл бағыт бірнеше үлкен арнадан тұрады. Біріншісі – заңнамалық негізді жаңарту. Екіншісі – журналистің кәсіби мәртебесін күшейту. Үшіншісі – БАҚ-тың мемлекеттік органдардан ақпарат алу мүмкіндігін кеңейту. Төртіншісі – сапалы контент өндіруге жағдай жасау. Бесіншісі – өңірлік медиа мен цифрлы контент авторларын қолдау. Алтыншысы – журналистердің кәсіби білімін арттыру және медиа саласын жаңа технологиялық талаптарға бейімдеу.
ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі осы бағыттардың басында тұрған негізгі мемлекеттік орган саналады. Министрлік мәдениетпен қатар ақпарат, мемлекет пен азаматтық қоғамның өзара іс-қимылы, діни қызмет, жастар және отбасы саясаты, этносаралық және конфессияаралық келісім, медиация, ішкі саяси тұрақтылық сияқты кең ауқымды салаларға жауап береді.
Яғни бұл ведомствоның ақпарат саласындағы жұмысы тек БАҚ-ты тіркеу немесе ресми хабар тарату ғана емес, қоғамдағы ақпараттық тепе-теңдікті, азаматтардың сенімді дерекке қолжетімділігін және мемлекеттік саясаттың түсінікті жеткізілуін қамтамасыз етуге бағытталған.
Медиа саласындағы ең ірі құқықтық өзгерістің бірі – «Масс-медиа туралы» заңның қабылдануы. Бұл құжат Қазақстандағы ақпарат кеңістігінің қазіргі табиғатын ескеруге бағытталды. Өйткені бүгінгі медианы тек газет, телеарна немесе радио арқылы түсіндіру жеткіліксіз.
Интернет-басылымдар, цифрлық платформалар, әлеуметтік желілер, блогерлер, мультимедиялық редакциялар, подкаст, видеоформат және онлайн трансляция журналистиканың жаңа экожүйесін қалыптастырды. Сондықтан жаңа заңда «масс-медиа» ұғымының кеңеюі ақпарат саласын заман талабына жақындататын қадам ретінде бағаланады.
Жаңа құқықтық база журналистің мәртебесін күшейтуге де бағытталған. Қазақстанда журналист ұзақ уақыт бойы қоғам үшін жұмыс істейтін, бірақ құқықтық тұрғыдан жиі әлсіз қорғалған маман ретінде қабылданып келді. Ақпарат сұрату, мемлекеттік органнан жауап алу, қоғамдық маңызы бар іс-шараға қатысу, төтенше жағдайда жұмыс істеу, кәсіби қызметіне кедергі келтірмеу сияқты мәселелер нақты кепілдікті қажет етеді.
«Журналистің ерекше мәртебесі» ұғымының енгізілуі осы олқылықты азайтуға бағытталған маңызды қадам. Бұл журналистің құқығы тек редакцияның ішкі мәселесі емес, қоғамның ақпарат алу құқығымен тікелей байланысты екенін көрсетеді.
Цифрлық дәуірдегі журналистика
Медиа саласы үшін маңызды жаңалықтың бірі – БАҚ сұратуларын қарау мерзімінің қысқаруы. Журналистикада ақпараттың өзектілігі шешуші рөл атқарады. Мемлекеттік орган жауапты ұзақ уақыт берсе, қоғамдық маңызы бар материалдың салмағы төмендейді, кейде ақпарат ескіреді, ал бос кеңістікті қауесет пен тексерілмеген мәлімет толтырады.
Сондықтан ресми сұратуларға жауап беру мерзімін қысқарту мемлекет пен медианың өзара байланысын жеделдетуге ықпал етеді. Бұл норма толық орындалса, журналистің жұмыс сапасына ғана емес, қоғамның ресми ақпаратқа сеніміне де әсер етеді.
Тағы бір маңызды бағыт аккредиттеу жүйесін жеңілдету және цифрландыру. Бұрын журналистер әр мемлекеттік органға, әр іс-шараға бөлек өтініш беріп, құжат рәсімдеу кезінде уақыт жоғалтатын. Мұндай бюрократиялық кедергі кейде ақпаратқа қолжетімділікті қиындататын.
Бірыңғай медиа платформа мен аккредиттеу карталарының енгізілуі осы процесті жеңілдетуге бағытталған. Егер бұл жүйе ашық әрі әділ жұмыс істесе, журналистер мемлекеттік органдармен байланыста уақыт үнемдеп, нақты жұмысқа көбірек көңіл бөле алады.
Мемлекеттік қолдаудың келесі бағыты – мемлекеттік ақпараттық саясатты іске асыру тетіктерін жаңарту. Бұл жерде екі мәселені қатар айту керек. Бір жағынан, мемлекет халыққа маңызды әлеуметтік, экономикалық, құқықтық және қоғамдық ақпаратты жеткізу үшін БАҚ-пен жұмыс істеуге мүдделі. Өйткені реформалар, мемлекеттік бағдарламалар, әлеуметтік көмек, денсаулық сақтау, білім беру, қауіпсіздік, заңнамалық өзгерістер туралы ақпарат халыққа сапалы әрі түсінікті жетуі керек.
Екінші жағынан, мемлекеттік ақпараттық тапсырыс редакциялық тәуелсіздікке қысым жасайтын құралға айналмауы қажет. Сондықтан бұл салада ашық конкурс, нақты өлшем, сапалы контент, аудиторияға әсері және қоғамдық пайда басты қағида болуы тиіс.
Осы тұрғыдан алғанда, мемлекеттік емес БАҚ-қа грант беру тетігінің енгізілуі маңызды жаңалық ретінде қаралады. Гранттық қолдау медиа нарықтағы бәсекені күшейтіп, жаңа форматтағы жобалардың пайда болуына мүмкіндік береді. Әсіресе өңірлік шағын БАҚ үшін мұндай қолдау маңызды. Себебі ірі республикалық медиаға қарағанда аудандық, қалалық немесе облыстық басылымдардың қаржылық мүмкіндігі шектеулі.
Ал дәл сол өңірлік медиа жергілікті тұрғынның күнделікті мәселесін, ауылдағы мектеп пен емхананы, жол мен су проблемасын, жергілікті әкімдік жұмысының сапасын, шағын кәсіпкердің ахуалын жақыннан көрсетеді.
Өңірлік БАҚ-қа жаңа мүмкіндік
Өңірлік журналистика елдегі қоғамдық бақылаудың ең төменгі, бірақ ең маңызды қабаты. Республикалық БАҚ үлкен саясат пен ұлттық деңгейдегі шешімдерді жазса, жергілікті журналист халықтың тұрмысына жақын тақырыптарды көтереді. Сондықтан шағын өңірлік БАҚ-ты қолдау ақпараттық теңсіздікті азайтады. Егер медиа тек ірі қалаларда ғана дамыса, ауыл мен ауданның үні әлсірейді. Ал өңірлік журналистика мықты болса, жергілікті билік те қоғам алдындағы жауапкершілігін жақсы сезінеді.
Министрлік қолдауымен жүзеге асатын гранттық бағдарламалар тек редакцияларға ғана емес, цифрлы контент авторларына да бағыттала бастады. Бұл да уақыт талабынан туған қадам. Қазіргі аудиторияның едәуір бөлігі ақпаратты газеттен немесе телеарнадан емес, әлеуметтік желі, қысқа видео, подкаст, YouTube, Telegram, Instagram, TikTok арқылы алады.
Демек мемлекет медиа кеңістігін реттегенде дәстүрлі БАҚ-пен ғана шектеліп қалмауы керек. Бірақ блогерлерді қолдау кәсіби жауапкершілікпен қатар жүруі тиіс. Ақпарат тарататын кез келген адам дерек тексеру, этика, заң, жеке дерек, авторлық құқық және қоғамдық жауапкершілік талаптарын түсінуі керек.
Журналистиканы дамытудағы тағы бір маңызды бағыт – кәсіби білім мен оқыту. Медианың сапасы кадр сапасына тікелей байланысты. Қазіргі журналист тек мәтін жазып немесе сюжет дайындап қана қоймайды.
Ол дерекпен жұмыс істеуі, фактчекинг жүргізуі, визуализация жасауы, мультимедиа форматтарын меңгеруі, әлеуметтік желінің алгоритмін түсінуі, аудиториямен байланыс орнатуы, құқықтық нормаларды білуі және қауіпсіздік дағдыларын игеруі керек. Осы тұрғыда журналистерге арналған оқу курстары, семинарлар, форумдар мен кәсіби алаңдар медиа дамуының маңызды бөлігіне айналып отыр.
ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі кәсіби журналистиканы ынталандыру үшін ұлттық сыйлықтар мен салалық байқауларды да қолдайды. Мұндай бастамалар журналист еңбегін қоғам алдында мойындатуға ықпал етеді.
«Үркер» ұлттық сыйлығы сияқты жобалар баспа, радио, интернет журналистика саласындағы үздік жұмыстарды анықтап, кәсіби стандартты көтеруге қызмет етеді. Бұл марапаттың мәні тек жеңімпазға сыйлық беру емес. Ол сапалы журналистиканың қоғамда бағаланатынын көрсетеді, жас тілшілерге бағдар береді, редакциялар арасындағы шығармашылық бәсекені арттырады.
Ақпаратқа сенім мәселесі
Медиа саласын дамытуда ақпаратқа қолжетімділік мәселесі ерекше орын алады. Мемлекеттік орган қаншалық ашық болса, журналистика да соншалық сапалы болады. Ашық дерек, уақытылы жауап, түсінікті статистика, ресми құжаттарға қолжетімділік, баспасөз қызметтерінің кәсіби жұмысы – мұның бәрі журналистің сапалы материал жазуына әсер етеді. Егер мемлекеттік орган жабық болса, қоғамда күдік көбейеді. Егер ақпарат ашық әрі жүйелі берілсе, медиа да нақты дерекке сүйеніп жұмыс істейді.
Осы ретте мемлекеттік органдардың БАҚ-пен өзара іс-қимылын реттейтін жаңа қағидалар мен уәкілетті тұлғалар жүйесі де маңызды. Әр мемлекеттік органда БАҚ-пен жұмыс істейтін жауапты бөлім немесе маман болуы журналистерге ресми ақпарат алуды жеңілдетеді.
Бірақ бұл жүйе тек формалды баспасөз хабарламасын таратумен шектелмеуі керек. Қазіргі баспасөз қызметі сұраққа жауап беретін, дерек ұсынатын, түсіндіретін, қажет кезде сарапшыны сөйлететін, дағдарыс кезінде ашық коммуникация жасайтын кәсіби құрылымға айналуы тиіс.
Мемлекет пен медиа
Мемлекет пен медиа сабақтастығының тағы бір қыры – жалған ақпаратпен күрес. Цифрлық дәуірде ақпараттық қауіпсіздік ұлттық қауіпсіздіктің бір бөлігіне айналды. Фейк, манипуляция, арандатушы контент, қоғамды дүрліктіретін жалған хабар, әлеуметтік желідегі жауапсыз ақпарат ел ішіндегі тұрақтылыққа әсер етуі мүмкін.
Сондықтан министрліктің онлайн-платформалар, онлайн-жарнама, жалған ақпаратқа қарсы шаралар бағытындағы жұмысы ақпарат кеңістігін сауықтыру үшін қажет. Алайда бұл жерде де тепе-теңдік маңызды. Жалған ақпаратпен күрес сөз бостандығын шектеу құралына айналмауы керек, ал сөз еркіндігі жауапсыздыққа жол ашпауы тиіс.
Қазақстандағы медиа үшін этносаралық және діни тақырыптарды жауапкершілікпен жазу да өзекті. Көпэтносты қоғамда журналистің бір сөзі қоғамдық көңіл-күйге әсер етуі мүмкін. Сондықтан журналистика мамандығында оқитын студенттерге этносаяси сауаттылық пәнінің енгізілуі осы саладағы кәсіби жауапкершілікті күшейтуге бағытталған қадам ретінде бағаланады. Бұл бастама жас журналистерді сезімтал тақырыптарды сауатты, байыпты, дерекке сүйеніп жазуға үйретуі тиіс.
Министрліктің жұмысы мәдениет пен ақпаратты бөлек емес, сабақтас сала ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Себебі сапалы журналистика мәдениетсіз дамымайды. Тіл мәдениеті, ұлттық құндылық, тарихи жад, қоғамдық жауапкершілік, ақпарат беру әдебі, аудиторияға құрмет – мұның бәрі журналистиканың ішкі мәдениетін қалыптастырады. Ал медиа мәдениет әлсіз болса, қоғамда жеңіл сенсация, даурықпа тақырып, тексерілмеген ақпарат және қысқа мерзімді хайп көбейеді.
Сонымен бірге мемлекеттік қолдаудың өз тәуекелі де бар. БАҚ мемлекеттен қолдау алған сайын оның редакциялық тәуелсіздігі қалай сақталады деген сұрақ туындайды. Бұл сұрақты айналып өтуге болмайды. Сапалы медиа үшін қаржылық тұрақтылық маңызды, бірақ тәуелсіз редакциялық ұстаным одан да маңызды.
Сондықтан мемлекеттік гранттар мен ақпараттық тапсырыстар ашық, әділ, кәсіби өлшеммен бөлінуі керек. Қаржыландыру механизмі редакцияны мақтау айтуға емес, қоғамға пайдалы ақпарат беруге ынталандыруы тиіс.
Журналистиканың дамуы үшін мемлекет, медиа нарық және азаматтық қоғам арасында сенімді тепе-теңдік қажет. Мемлекет заңнамалық және институционалдық жағдай жасайды. БАҚ кәсіби стандарт пен қоғамдық жауапкершілікті сақтайды. Азаматтар ақпаратты тұтынушы ғана емес, медианың сапасын бағалайтын белсенді аудиторияға айналады. Осындай үшжақты байланыс болғанда ғана ақпарат кеңістігі тұрақты әрі пайдалы ортаға айналады.
Журналистикадағы жаңа бетбұрыс
Бүгінгі Қазақстанда медиа саласына жасалып жатқан жағдайды бірнеше негізгі нәтижемен бағалауға болады. Біріншіден, құқықтық база жаңарды. Екіншіден, журналист мәртебесі күшейтілді. Үшіншіден, ақпаратқа қолжетімділік пен аккредиттеу тетіктерін жеңілдету бағыты басталды. Төртіншіден, мемлекеттік емес БАҚ пен өңірлік медиаға гранттық қолдау қарастырылды. Бесіншіден, кәсіби журналистиканы мойындау және оқыту алаңдары кеңейіп келеді. Алтыншыдан, цифрлық кеңістік пен жаңа медиа шындығы мемлекеттік саясат назарынан тыс қалып отырған жоқ.
Бірақ бұл бағыттар толық нәтиже беруі үшін бірнеше шарт орындалуы керек. Заң қағазда ғана емес, тәжірибеде жұмыс істеуі тиіс. Мемлекеттік органдар журналист сұрағына уақытылы әрі мазмұнды жауап беруі қажет. Гранттар мен мемлекеттік ақпараттық тапсырыстар ашық бөлінуі керек.
Өңірлік БАҚ-тың техникалық, кадрлық және қаржылық мүмкіндігі нақты күшеюі тиіс. Журналистерді оқыту бір реттік науқан емес, тұрақты кәсіби жүйеге айналғаны жөн. Ал ең бастысы, медиаға қолдау көрсету редакциялық еркіндік пен қоғамдық жауапкершілік қағидатымен қатар жүруі керек.
Мемлекет пен медиа сабақтастығының түпкі мәні осы жерде жатыр. Мемлекет журналистиканы өзіне бағынышты құрал ретінде емес, қоғаммен сөйлесетін, халыққа ақпарат жеткізетін, биліктің ашықтығын арттыратын, қоғамдық пікірдің сапасын көтеретін серіктес институт ретінде қарауы керек. Ал журналистика мемлекет қолдауын кәсіби дамуға, аудиторияға пайдалы контент жасауға, дерекке негізделген сапалы материал ұсынуға пайдалануы тиіс.
Қазақстандағы медиа саласының келешегі тек қабылданған заңдармен немесе бөлінген гранттармен өлшенбейді. Оның шынайы өлшемі – халықтың ақпаратқа сенімі, журналистің қауіпсіздігі, редакцияның кәсіби тәуелсіздігі, мемлекеттік органның ашықтығы және қоғамда сапалы пікірталас мәдениетінің қалыптасуы. Егер осы бағыттар қатар дамыса, мемлекет пен медиа арасындағы сабақтастық елдің демократиялық және қоғамдық жаңғыруына қызмет ететін маңызды күшке айналады.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
