Қазақстанда жоғары білімнің құны тағы қымбаттап, университетте оқу көптеген отбасы үшін ауыр қаржылық салмаққа айналып барады, деп жазады Ertenmedia.kz.
Ұлттық статистика бюросының дерегінше, бір жыл ішінде жоғары білім бағасы орта есеппен 10,8 пайызға өскен. Бірақ бұл ел бойынша алынған орташа көрсеткіш қана. Кей өңірде өсім әлдеқайда жоғары. Мысалы, Атырау облысында оқу ақысы 36 пайызға дейін қымбаттаса, Түркістан облысында баға шамамен 20 пайызға өскен.
Қазір университетке түсу бір мәселе болса, оқуды үзбей жалғастыру одан да күрделі сынаққа айналып отыр. Себебі ақылы бөлімде оқитын студенттердің саны артып келеді. Бір жылда олардың қатары үштен бірге жуық көбейіп, 130,8 мың адамға жеткен.
Бұл жоғары білім нарығында грантқа іліге алмаған немесе таңдаған мамандығы бойынша ақылы оқуға мәжбүр болған жастардың көбейгенін көрсетеді.
14 мың студент оқуын тастап кеткен
Оқу ақысының көлемі де қарапайым отбасы үшін оңай емес. Алматыда бір жылдық оқу құны 7,6 млн теңгеге дейін жетуі мүмкін. Өңірлерде де баға төмен емес, кей университетте жылдық төлем 2,4 млн теңгеге дейін барады. Мұндай жағдайда ата-ана үшін баласының оқуын төлеу баспана жалдау, күнделікті шығын, жолақы және тамақпен қатар үлкен міндетке айналады.
Ең алаңдатарлық дерек қаржы тапшылығына байланысты оқуын тоқтатуға мәжбүр болған студенттер саны. Ақпаратқа сәйкес, шамамен 14 мың студент ақшаның жетіспеуінен оқуын үзіп кеткен. Бұл жай статистика емес. Оның артында мамандыққа ұмтылған, бірақ қаржылық мүмкіндік жетпеген жастардың тағдыры тұр.
2025 жылы студенттер жоғары оқу орындарына жалпы 319 млрд теңгеден астам қаржы төлеген. Бұл нарықтың негізгі бөлігі Алматы мен Астанаға тиесілі. Екі қалаға жоғары білімге төленген қаржының 60 пайыздан астамы шоғырланған. Демек, білім нарығы да ірі қалаларға қарай тартылып, өңірлік теңсіздік күшейіп отыр.
Грант санын көбейту керек
Жоғары білімнің қымбаттауы бірнеше мәселені қатар алға шығарады. Біріншіден, сапалы білімге қолжетімділік азайса, әлеуметтік әділет туралы айту қиындайды. Екіншіден, оқуды ақылы негізде бастаған жас ортасында шығып қалса, оның еңбек нарығындағы мүмкіндігі де шектеледі. Үшіншіден, ата-ананың табысы баланың білім жолын анықтайтын негізгі өлшемге айналса, қоғамда тең мүмкіндік әлсірейді.
Әрине, университеттердің де шығыны бар. Оқытушылардың жалақысы, зертхана, ғимарат, цифрлық жүйе, халықаралық бағдарлама және инфрақұрылым арзан тұрмайды. Бірақ оқу ақысы халық табысынан жылдам өссе, жоғары білім біртіндеп көпшілікке ауыр жүкке айналады. Мұндай жағдайда білім сапасы мен қолжетімділік арасындағы тепе-теңдік сақталуы керек.
Қазақстан үшін адам капиталы басты ресурс деп жиі айтылады. Бірақ адам капиталы тек ұранмен қалыптаспайды. Ол жас адамның оқуын аяқтауына, мамандық алуына, еңбек нарығына шығуына және өз қабілетін дамытуына мүмкіндік берілген кезде ғана күшейеді.
Егер мыңдаған студент ақшаның жоқтығынан университеттен кетіп жатса, бұл елдің болашақ кадрлық әлеуетіне тікелей әсер етеді.
Сондықтан жоғары білім бағасының өсуі тек нарықтық құбылыс ретінде емес, әлеуметтік саясаттың маңызды мәселесі ретінде қаралуы тиіс.
Грант санын көбейту, білім беру несиесін әділ әрі қолжетімді ету, өңірлік университеттерді күшейту, студенттерге арналған жатақхана мен тұрмыстық шығынды азайту және әлеуметтік осал отбасыларға нақты қолдау көрсету қажет.
Білім адамның жеке таңдауы ғана емес, елдің ұзақ мерзімді инвестициясы. Егер жоғары оқу орнына түсу мүмкіндігі бар, бірақ оқу ақысын көтере алмаған жас білімнен шет қалса, қоғам болашақ маманынан айырылуы мүмкін. Ал мұндай шығынның салдары бір отбасының мәселесімен шектелмейді, ол тұтас елдің дамуына әсер етеді.
Президент Тоқаевтың Креативті индустрияларды дамыту қорының кеңсесіне баруы осы саланың экономиканың дербес бағыты ретінде қарала бастағанын аңғартты.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
