Құрылтай сайлауы жақындаған сайын партиялық таңдауы әлі қалыптаспаған азаматтардың үлесі айтарлықтай азайып келеді. Философия, саясаттану және дінтану институтының директоры Айгүл Сәдуақасованың айтуынша, мұндай динамика үгіт науқаны күшейген сайын электоралдық таңдаудың біртіндеп шоғырланып келе жатқанын аңғартады, – деп жазады Ertenmedia.kz.
Сарапшы Алматыда өткен «Сайлау-2026: саяси науқанның сипаты» сарапшылар алаңында бірнеше әлеуметтанулық зерттеудің нәтижесін салыстырды. Оның келтірген дерегіне сәйкес, нақты шешім қабылдамаған сайлаушылардың үлесі ҚСЗИ зерттеуіндегі 22,6%-дан Еуразиялық интеграция институтының кейінгі зерттеуінде 8,4%-ға, ал Қоғамдық саясат институтының соңғы сауалнамасында 5,3%-ға дейін төмендеген. Алғашқы және соңғы көрсеткіш арасындағы айырма 17,3 пайыздық тармақты құрады.
Айгүл Сәдуақасованың пікірінше, шешімсіз электораттың қысқаруы қазіргі науқанның ең анық байқалып отырған трендтерінің біріне айналды. Дауыс беру күні жақындаған сайын партиялардың ақпараттық белсенділігі артып, азаматтардың елеулі бөлігі өз саяси таңдауын нақтылай бастаған.
– Нақты шешім қабылдамаған сайлаушылар үлесінің қысқаруы — қазіргі сайлау науқанының ең айқын үрдістерінің бірі. Дауыс беру күні жақындап, партиялардың ақпараттық белсенділігі артқан сайын азаматтардың көбі электоралдық таңдауын қалыптастырып келеді. Дегенмен сауалнама нәтижесін сайлаудың нақты қорытындысына жасалған болжам емес, саяси көңіл күйдегі өзгерістің көрсеткіші ретінде қарастырған жөн, – деді Айгүл Сәдуақасова.
Сарапшы сайлаудың жаңа институционалдық форматта өтіп жатқанына да назар аударды. 23 тамызда қазақстандықтар партиялық тізімдер арқылы жаңа бір палаталы Құрылтайдың құрамын анықтайды. Орталық сайлау комиссиясының мәліметінше, сайлауға жеті саяси партия қатысып, олардың тізіміне барлығы 545 кандидат енгізілген. Құрылтайдағы депутаттық мандат саны — 145.
Осындай жағдайда партияның жалпы танымалдығы ғана емес, өз электоратын нақты дауыс беруге жұмылдыра білу қабілеті шешуші мәнге ие болады. Саясаттануда мұндай құбылыс электоралдық мобилизация деп сипатталады. Яғни азаматтың партияға жылы көзқарасы немесе оның бағдарламасын білуі автоматты түрде сайлау учаскесіне барып, сол саяси күшке дауыс беретінін білдірмейді.
Цифрлық ортадағы жоғары белсенділік те осы тұрғыдан екіұшты көрсеткіш. Әлеуметтік желідегі миллиондаған қаралым, пікір немесе репост партияның ақпараттық қамтуын көрсеткенімен, оны нақты электоралдық қолдаумен теңестіруге болмайды.
Айгүл Сәдуақасованың айтуынша, саяси контентті көру мен дауыс беруге дейін бірнеше психологиялық және саяси сүзгі бар. Сайлаушы партияға сенуі, өзінің дауысы жағдайға ықпал ете алады деп есептеуі және ұсынылып отырған бағдарламадан түсінікті нәтиже көруі қажет.
– Әлеуметтік желілердегі жоғары қамту деңгейі әлі де электоралдық қолдауды білдірмейді. Саяси контентті көруден нақты дауыс беруге дейінгі шешімге сенім, сайлаушының жағдайға ықпал ете алатынын сезінуі және ең бастысы, партияның түсінікті әрі нақты нәтиже ұсына білуі әсер етеді, – деді сарапшы.
Осы себепті қазіргі сайлау науқанының маңызды майданы әлеуметтік желімен ғана шектелмейді. Партиялардың өңірлік құрылымы, жергілікті штабтардың белсенділігі, волонтерлердің жұмысы және тұрғындармен бетпе-бет байланыс орнату қабілеті бұрынғыдай өзекті.
Сарапшы атап өткендей, жергілікті сайлау науқандарын зерттеу әлеуметтік байланыстың тығыздығы электоралдық мінез-құлыққа ықпал ететінін көрсетеді. Ауылда немесе шағын қалада партияның жалпыұлттық жарнамасынан гөрі жергілікті өкілдің беделі, нақты кездесулер және тұрғынға таныс коммуникациялық арна әсерлі болуы ықтимал. Әлеуметтік желілер мен мессенджерлер осы тікелей байланысты толықтыратын құралға айналып отыр.
Мұндай жағдай өңірлік инфрақұрылымы қалыптасқан партияларға қосымша артықшылық береді. Ұлттық деңгейде танымалдығы жоғары саяси күштің жергілікті бөлімшесі әлсіз болса, ол жақтастарының елеулі бөлігін сайлау учаскесіне жеткізе алмауы мүмкін. Керісінше, тұрақты аймақтық желісі бар партия шағын елді мекендердегі электоратпен жүйелі байланыс орната алады.
Саяси науқанның қазіргі кезеңінде осы айырмашылық барған сайын маңызды бола түседі. Шешім қабылдамаған сайлаушылар үлесі азайған сайын партиялардың жаңа аудиторияны иландыру мүмкіндігі де тарылып, негізгі міндет өз жақтастарын жоғалтпауға және оларды дауыс беруге жұмылдыруға ауысады.
Социологиялық тұрғыдан 22,6%-дан 5,3%-ға дейінгі төмендеу электоралдық нарықтағы «бос кеңістіктің» қысқарғанын білдіреді. Науқанның алғашқы кезеңінде партиялар шешімсіз сайлаушы үшін кеңінен бәсекелесе алса, дауыс беруге санаулы күн қалғанда саяси таңдау тұрақтана бастайды. Соның нәтижесінде үгіттің сипаты да өзгереді: жалпы танымалдықты арттырудан нақты жақтасты мобилизациялауға көшу жүреді.
Дегенмен сауалнамаларды механикалық түрде салыстыруға сақтық қажет. Әртүрлі зерттеу ұйымдарының іріктеу әдістемесі, сауал қою тәсілі, мерзімі және респондент құрамы бірдей болмауы мүмкін. Сондықтан көрсеткіштерді бір желіге біріктіргенде абсолютті дәлдік емес, жалпы тенденция маңызды.
Айгүл Сәдуақасова да сауалнама нәтижесін сайлау қорытындысының тікелей болжамы ретінде қабылдамауға шақырады. Рейтингтің өзі азаматтың сайлау учаскесіне баратынын немесе соңғы сәтте таңдауын өзгертпейтінін кепілдендірмейді.
Науқанның басты интригасы партиялар арасындағы рейтинг айырмасымен ғана шектелмейді. Сарапшының айтуынша, жаңа Құрылтайда өкілдікке ие болу үшін белгіленген 5%-дық межеден қанша саяси күш өте алатыны да негізгі саяси сұрақтардың бірі болып отыр.
Мұнда бірнеше фактор қатар жұмыс істейді. Біріншісі — партияның тұрақты электоралдық ядросы. Екіншісі — шешімсіз сайлаушының соңғы таңдауы. Үшіншісі — өңірлердегі сайлауға қатысу деңгейі. Төртіншісі — партиялық құрылымның өз жақтастарын жұмылдыра алу қабілеті.
Сол себепті 5%-дық меже тек рейтинг көрсеткіші емес, партияның ұйымдық әлеуетін де сынайтын саяси сүзгіге айналады. Рейтингте межеге жақын тұрған саяси күш үшін бірнеше пайыздық тармақтың өзі Құрылтайдағы өкілдікке ие болу немесе одан тыс қалу арасындағы айырманы анықтауы мүмкін.
Айгүл Сәдуақасованың пікірінше, сайлау аяқталғаннан кейін электоралдық мінез-құлықты қайта зерттеудің де маңызы зор. Дауыс беру нәтижесі азаматтардың қандай таңдау жасағанын көрсетсе, кейінгі зерттеулер олардың не себепті сол шешімге келгенін түсіндіруге мүмкіндік береді.
– Бүгінде әлеуметтанулық зерттеулер электоралдық динамиканың бағытын, сайлаушылардың жұмылдырылу деңгейі мен партиялардың танымалдығын бағалауға мүмкіндік береді. Алайда нақты қорытындыны дауыс беру нәтижелері, өңірлердегі қатысу көрсеткіштері және азаматтардың таңдау себептеріне жүргізілетін кейінгі зерттеулер айқындайды, – деді сарапшы.
«Сайлау-2026: саяси науқанның сипаты» сарапшылар алаңы 13 тамызда Алматыда өтті. Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты ұйымдастырған талқылауға академиялық орта, зерттеу және талдау орталықтарының мамандары, қоғам қайраткерлері мен сайлау үдерістерін зерттейтін сарапшылар қатысты. Өңірлердегі мамандар пікірталасқа онлайн форматта қосылды.
Сараптамалық тұрғыдан алғанда, қазіргі науқанның маңызды белгісі — электоралдық белгісіздіктің жылдам қысқаруы. Сайлаушының таңдауы айқындалған сайын партиялар үшін ақпараттық шу емес, сенім, өңірдегі нақты жұмыс және өз бағдарламасын өлшенетін нәтижемен байланыстыра білу қабілеті шешуші факторға айнала түседі.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
