Әлемдік саудада қалыптасқан логистикалық тәртіп өзгеріп, мемлекеттер мен ірі компаниялар жүк тасымалының жылдам, тұрақты әрі баламалы бағыттарын іздей бастады. Осындай кезеңде Қазақстан Қытай мен Еуропаны жалғайтын Орта дәліздің негізгі буынына айналып, транзиттік артықшылығын ұзақмерзімді экономикалық капиталға айналдыруға ұмтылып отыр, – деп жазады Ertenmedia.kz.
Соңғы жылдары Транскаспий халықаралық көлік бағыты, яғни Орта дәліздің маңызы күрт өсті. Бұрын аймақтық деңгейдегі перспективалы жоба ретінде қарастырылған маршрут қазір Азия мен Еуропа арасындағы негізгі логистикалық баламалардың біріне айналып келеді.
Орта дәліз Қазақстанның жаңа мүмкіндігін ашты
Бағыт Қытайдан басталып, Қазақстан, Каспий теңізі, Әзербайжан, Грузия және Түркия арқылы Еуропа нарығына шығады. Оның географиялық өзегінде Қазақстан орналасқан.
Дүниежүзілік банк мәліметінше, кейінгі жеті жылда Орта дәліз арқылы тасымалданған жүк көлемі бес есе артып, 0,8 млн тоннадан 4,5 млн тоннаға жеткен. Халықаралық сарапшылар ендігі өсім тек жаңа теміржол немесе порт салуға тәуелді емес екенін атап өтеді. Шекарадан өту жылдамдығы, құжат айналымын цифрландыру, мемлекеттер арасындағы процедураларды үйлестіру және мультимодальды логистиканы дамыту шешуші факторға айналып отыр.
Дүниежүзілік банктің есебіне сәйкес, қажетті инвестиция мен реформалар толық жүзеге асса, 2030 жылға қарай Орта дәліздегі тасымал көлемі шамамен үш есе өсуі мүмкін. Жүктің жеткізілу мерзімі де екі есеге жуық қысқаруы ықтимал.
Маршруттың толық әлеуетін ашуға шамамен 18,5 млрд еуро инвестиция қажет. Қаражат теміржол желілерін жаңартуға, порттар мен терминалдарды кеңейтуге, цифрлық жүйелерді енгізуге және шекара инфрақұрылымын жетілдіруге бағытталуы тиіс.
Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы да Орта дәліздің табысы тек бетон, рельс пен порт қуатына тірелмейтінін көрсетеді. Негізгі мәселе — қатысушы елдердің көлік жүйелерін қаншалықты тиімді біріктіріп, жүк қозғалысын бірыңғай цифрлық ортаға көшіруінде.
Қазақстан үшін мұндай өзгерістің стратегиялық мәні ерекше. Ел аумағы ғасырлар бойы Шығыс пен Батысты жалғаған сауда жолдарының торабында орналасқан. Қазір сол географиялық артықшылық теміржол бекеттері, халықаралық автодәліздер, Ақтау мен Құрық порттары және ірі логистикалық орталықтар арқылы жаңа экономикалық мазмұн алып келеді.
Теміржолмен 466,7 млн тонна жүк тасымалданды
Қазақстан Қытай бағытын Каспий теңізімен жалғайтын негізгі құрлықтық буын саналады. Сондықтан ел үшін транзит көлемінің өсуі ғана емес, сол қозғалыстың айналасында өндіріс, өңдеу, қойма, сервистік және технологиялық сектор қалыптастыру маңызды.
Көлік жүйесінің ауқымын ресми статистика да көрсетеді. Ұлттық статистика бюросының дерегінше, 2025 жылы Қазақстанда барлық көлік түрімен тасымалданған жүк көлемі бір жылда 7,9 пайыз өсіп, шамамен 1,2 млрд тоннаға жеткен.
Теміржолмен 466,7 млн тонна жүк тасымалданған. Теміржол көлігінің жүк айналымы 361,3 млрд тонна-шақырымды құраған.
Қазақстан аумағы арқылы өткен транзит көлемі 2025 жылы 36,9 млн тоннаға жетіп, бір жылда 6,6 пайыз ұлғайған. Мұндай динамика елдің Еуразия логистикасындағы позициясы біртіндеп күшейіп келе жатқанын аңғартады.
Транзит стратегиясының негізгі қаңқасы әлі де теміржолға сүйенеді. Ірі көлемдегі жүкті Қытайдан Орталық Азияға, одан әрі Каспий мен Еуропаға жеткізуде теміржолдың баламасы аз.
Сол себепті Қазақстан алдағы жылдары 1,3 мың шақырымнан астам жаңа теміржол желісін салуды жоспарлап отыр. Бір мезгілде Қытай және Орталық Азия бағытындағы өткізу қабілетін арттыруға арналған бірнеше ірі жоба жүзеге асырылуда.
Маңызды нысандардың қатарында Достық-Мойынты учаскесін дамыту және Қытай шекарасында Бақты-Аягөз жаңа теміржол өткелін салу бар. Мұндай жобалар өткізу мүмкіндігін арттырып қана қоймай, қолданыстағы дәліздерге түсетін қысымды азайтуға тиіс.
Орта дәліздің тиімділігі автомобиль жолдарының сапасына да тікелей байланысты. 2025 жылы республикалық маңызы бар автожолдардың жақсы жағдайдағы үлесі 94 пайызға жеткен.
2030 жылға дейін Қазақстан жоғары өткізу қабілеті бар 4,7 мың шақырым ірі автомагистральді салуды және қайта жаңғыртуды жоспарлайды. Жол инфрақұрылымына бағытталатын инвестиция көлемі 9 трлн теңгеден асады.
Осындай ірі жобалардың бірі — «Орталық-Батыс» автодәлізі. Жол Қазақстанның орталық өңірлерін Каспий жағалауымен байланыстырып, халықаралық маршруттарға шығатын қашықтықты қысқартуға мүмкіндік береді.
Жоба жүзеге асқанда елдің орталығы мен батыс бағыты арасындағы жол шамамен 560 шақырымға қысқарады. Бірақ оның экономикалық әсері тек тасымал уақытын үнемдеумен шектелмейді. Жаңа магистраль өңірлік саудаға, шағын және орта бизнеске, жол бойындағы сервиске және жаңа өндірістік алаңдарға қосымша серпін бере алады.
Көлік моделі өзгеріп жатыр
Қазақстанның мұхитқа тікелей шығатын жолы болмағандықтан, Каспий бағыты айрықша стратегиялық рөл атқарады. Ақтау мен Құрық порттары теміржол және автомобиль жолымен келген жүкті теңіз бағытына ауыстыратын Орта дәліздің шешуші тораптарының біріне айналған.
Осы мақсатта 2024-2028 жылдарға арналған Қазақстанның теңіз инфрақұрылымын дамыту жөніндегі кешенді жоспар іске асырылып жатыр. Оның аясында порт қуатын кеңейту, жаңа терминалдар салу, контейнерлік инфрақұрылымды жетілдіру және сауда флотын жаңарту көзделген.
Қазақстандағы теңіз порттарының жиынтық жобалық қуаты шамамен 22 млн тоннаны құрайды.
Контейнерлік логистиканың өсімі де көлік моделінің өзгеріп жатқанын көрсетеді. Бір жыл ішінде контейнер тасымалы шамамен 50 пайыз артып, 90 мың контейнерден асқан.
Мұндай өзгеріс Қазақстанның біртіндеп тек шикізат өткізетін транзиттік аумақтан күрделі логистикалық жүйе қалыптастыратын мемлекетке қарай бет алғанын байқатады.
Мұндай жүйеге порт пен теміржол ғана емес, құрғақ порттар, қойма кешендері, кедендік инфрақұрылым, тарату орталықтары және жүк қозғалысын басқаратын цифрлық платформалар кіреді.
CAREC бағалауынша, цифрландыру, дерек алмасу және трансшекаралық рәсімдерді үйлестіру халықаралық дәліздердің тиімділігін бірнеше есе арттыра алады.
Осы модельдің нақты мысалдарының бірі — Қытай шекарасындағы «Қорғас — Шығыс қақпасы» арнайы экономикалық аймағында орналасқан құрғақ порт. Нысан Қытайдан келетін жүкті қабылдап, оны Қазақстан, Орталық Азия және Еуропа бағыттарына қайта бөлуге мүмкіндік береді.
Көлік тораптарының маңында арнайы экономикалық аймақтар мен өндірістік алаңдардың құрылуы да осы стратегиямен сабақтас. Негізгі мақсат — жүктің ел аумағынан тек өтіп кетуіне жол бермей, оның қозғалысы барысында Қазақстанда қосымша құн қалыптастыру.
Логистикалық ағынның жанында өңдеу кәсіпорны, қойма, құрастыру өндірісі, сервистік орталық немесе экспорттық хаб пайда болса, транзиттік кіріс анағұрлым күрделі экономикалық әсерге ұласады.
Орта дәліздің келесі кезеңдегі дамуы жоғары қосылған құны бар жүктер үшін жаңа мүмкіндіктер ашуға да байланысты. Мұнда аэрологистиканың рөлі күшейіп келеді.
Әуе тасымалы электроника, фармацевтика, жоғары технологиялы өндірістерге арналған бөлшектер және шұғыл жеткізуді қажет ететін өнеркәсіптік жүктер үшін ерекше маңызды.
Әуе хабтары бір жүйеге тоғысады
Қазақстан әуежайларды жеке тұрған инфрақұрылым емес, теміржол терминалдары, автомобиль магистральдері және құрғақ порттармен байланысқан мультимодальды жүйенің бөлігі ретінде дамытуға кірісті.
Осы тұрғыда Алматы Орталық Азиядағы ірі авиациялық жүк хабтарының бірі ретінде қалыптасып келеді. Қала Қытай, Орталық Азия, Еуропа және Таяу Шығыс арасындағы жүкті жинақтап, қайта бөлетін маңызды торапқа айналуға мүмкіндік алып отыр.
2026 жылы Emirates SkyCargo Орталық Азиядағы алғашқы жүк бағытын ашып, жаңа бағыт ретінде Алматыны таңдады. Boeing 777F ұшағымен орындалатын апталық рейстер 100 тоннадан астам жүк сыйымдылығын қамтамасыз етеді.
Мұндай шешім халықаралық логистикалық операторлардың Қазақстан бағытына қызығушылығы өсіп келе жатқанын көрсетеді.
Қазір ел ішіндегі әуе тасымалын бес авиакомпания қамтамасыз етеді, ал халықаралық маршрут желісі 130-дан астам бағытты қамтиды.
Әуе логистикасының экономикалық маңызы тасымал көлемімен ғана өлшенбейді. Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының мәліметінше, авиациялық жүк тасымалы физикалық көлем бойынша әлемдік сауданың шағын бөлігін ғана құрағанымен, құндық есепте шамамен үштен біріне қызмет көрсетеді.
Теміржол, автомагистраль, Каспий порттары және әуе хабтары бір жүйеге тоғысқанда Қазақстанның рөлі де өзгереді. Ел жай транзиттік территориядан Еуразиядағы толыққанды мультимодальды торапқа айналу мүмкіндігіне ие болады.
Мәселенің түйіні контейнердің Қазақстан арқылы қанша уақытта өткенінде ғана емес. Негізгі экономикалық нәтиже — сол контейнердің қозғалысы ел ішінде қанша жұмыс орны, қанша өндіріс, қанша инвестиция және қанша қосымша құн қалыптастыратынында.
Кезінде Қазақстан аумағымен Ұлы Жібек жолының керуендері өткен. Қазір олардың орнын контейнерлік пойыздар, автокеруендер, теңіз кемелері, жүк ұшақтары және цифрлық платформалар басты.
Технология өзгергенімен, транзит экономикасының негізгі қағидасы сол күйінде қалды: сауда жолын жай ғана өткізіп жіберген мемлекеттен гөрі, оның айналасына өндіріс пен сервистік экожүйе құрған ел көбірек пайда табады.
Сондықтан Орта дәліз Қазақстан үшін Қытай мен Еуропаны жалғайтын кезекті маршрут қана емес. Ол географияны экономикаға, транзитті өндірістік мүмкіндікке, ал көлік инфрақұрылымын ұзақмерзімді өсім капиталына айналдыруға арналған стратегиялық платформа ретінде қалыптасып келеді.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
