Шолпан-Атадағы министрлер кездесуі Қазақстан сыртқы саясатының жаңа прагматикалық бағытын айқын көрсетті. Астана Шанхай ынтымақтастық ұйымын саяси мәлімдеме жасайтын мінберден қауіпсіз сауда жолдарын, су қорын және экономикалық орнықтылықты қорғайтын ықпалды алаңға айналдыруды ұсынып отыр, – деп жазады Ertenmedia.kz.
Қазақстанның Сыртқы істер министрі Ермек Көшербаев 24 шілдеде өткен ШЫҰ Сыртқы істер министрлері кеңесінің отырысына қатысты. Кездесуде ұйымға мүше елдердің сыртқы саяси іс-қимылы мен Бішкек саммитіне дайындық барысы талқыланды. ШЫҰ хатшылығы министрлердің 25 жылдыққа арналған Бішкек декларациясының жобасын және бірқатар салалық құжатты мақұлдағанын ресми түрде хабарлады.
Астананың ұстанымы бір қарағанда дәстүрлі қауіпсіздік мәселесіне негізделгендей көрінеді. Алайда Көшербаевтың сөзінде экономикалық дипломатия, логистикалық қауіпсіздік және су саясаты алдыңғы қатарға шықты. Қазақстан ұйымның ауқымды геосаяси салмағын нақты жобаларға айналдыруға мүдделі екенін аңғартты.
Министр ШЫҰ институттарын қазіргі қатерге бейімдеу қажеттігін атап өтті. Ұйым құрылған кезеңде терроризм, сепаратизм және экстремизммен күрес негізгі міндет саналған еді. Қазіргі сын-қатер қатарына сауда жолының үзілуі, энергетикалық инфрақұрылымға шабуыл, климаттық қысым және су тапшылығы қосылды.
Қазақстан үшін жеткізу тізбегінің қауіпсіздігі теориялық тақырыптан әлдеқашан асып кеткен. Ел экономикасы мұнай экспортына, халықаралық теміржол дәлізіне және теңіз порттары арқылы өтетін сауда ағынына сүйенеді. Кез келген әскери шиеленіс немесе инфрақұрылымға жасалған шабуыл бюджет кірісіне, экспорт көлеміне және ішкі нарықтағы бағаға тікелей ықпал етеді.
Ермек Көшербаев энергетикалық инфрақұрылым мен Қазақстан мұнайын тасымалдауға жалданған танкерлерге белгісіз ұшқышсыз жүйелер шабуыл жасағанын атап өтті. Оның айтуынша, геосаяси тұрақсыздық әскери сипат алып, сауда қатынасының беріктігіне елеулі қысым түсіріп отыр. Сондықтан халықаралық тасымал бағытын қорғау енді жекелеген мемлекеттің шаруасы ретінде қаралмауы керек.
Тоқаев бастамасы
Астананың мәлімдемесі сыртқы саясаттағы маңызды шекараны белгілейді. Қазақстан заңды халықаралық саудаға, жаһандық энергетика нарығына және көлік-логистика желісіне қатер төндіретін әрекетті қабылдамайтынын ашық айтты. Мұндай позиция елдің әскери блоктарға қосылмай-ақ, экономикалық қауіпсіздігін көпжақты дипломатия арқылы қорғауға ұмтылатынын көрсетеді.
Қазақстанның географиялық орны аталған бастамаға қосымша салмақ береді. Қытай мен Еуропаны жалғайтын теміржол, Транскаспий халықаралық көлік бағыты, Солтүстік-Оңтүстік дәлізі және Қазақстан-Түрікменстан-Иран желісі ел аумағында түйіседі. Ақорда жариялаған мәліметке сәйкес, ШЫҰ кеңістігіндегі теміржолдың жалпы ұзындығы 350 мың шақырымнан асып, әлемдік жүк айналымының шамамен үштен екісін қамтиды.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев бұған дейін ШЫҰ елдерін тиімді экономикалық және көлік дәлізін дамыту тұжырымдамасын нақты жобалармен бекітуге шақырған. Мемлекет басшысы Транскаспий бағыты мен Қытай шекарасындағы үшінші теміржол өткелін Қазақстанның логистикалық байланысын күшейтетін басым жоба ретінде атап өткен. Көшербаевтың Шолпан-Атадағы мәлімдемесі осы президенттік бағыттың дипломатиялық жалғасына айналды.
Астананың есебі түсінікті. Қазақстан құрлық ортасында орналасқан ел ретіндегі шектеуді транзиттік артықшылыққа айналдыруға тырысып келеді. Сол себепті мұнай құбыры, танкер, теміржол немесе порт қауіпсіздігі сыртқы саясаттың экономикалық өзегіне айналды.
Көшербаев ШЫҰ-ны тек қауіпсіздік мәселесі талқыланатын клуб ретінде қалдырмауды ұсынды. Астана ұйымның сауда, көлік, цифрландыру, энергетика және азық-түлік қауіпсіздігі бағытындағы әлеуетін күшейтуге мүдделі. Сыртқы саяси зерттеулер институты басқарма төрағасының орынбасары Манарбек Қабазиев те ШЫҰ күн тәртібінің дәстүрлі қауіпсіздік шеңберінен шығып, жобалық ынтымақтастыққа бет алғанын атап өтті.
Қазақстан ұсынған екінші ірі бағыт су дипломатиясына тіреледі. Климаттың өзгеруі мен трансшекаралық өзендерге тәуелділік Орталық Азиядағы қауіпсіздік ұғымын қайта қарауға мәжбүр етті. Су тапшылығы ауыл шаруашылығына ғана әсер етпей, энергетикаға, көші-қонға және мемлекетаралық қатынасқа ықпал ететін стратегиялық факторға айналды.
Бішкек саммитінің саяси негізі
Астана БҰҰ аясында Халықаралық су ұйымын құруды ұсынып отыр. Жаңа құрылым жаһандық су саясатын үйлестіруге, мемлекетаралық диалогты тұрақты жүргізуге және ортақ шешімге қаржы жұмылдыруға бағытталмақ. Қазақстан бастаманы қолданыстағы халықаралық тетіктерді қайталайтын бюрократиялық орган ретінде емес, бытыраңқы жұмысты бір арнаға түсіретін институт ретінде қарастырады.
Ұлттық деңгейдегі ұсынысты ШЫҰ-ның Су проблемаларын талдау орталығын құру бастамасы толықтырады. Орталық су тапшылығын, құрғақшылықты, климаттық өзгерісті және трансшекаралық өзен жағдайын ғылыми дерек негізінде зерделеуге тиіс. Қазақстан мен Қытай сарапшылары су үнемдеу технологиясы, цифрландыру және құрғақшылық мониторингі бойынша бірлескен жұмысқа қызығушылық танытқан болатын.
Су ұйымын ұсыну Қазақстанға қосымша дипломатиялық мүмкіндік береді. Ел бір жағынан Қытай және Ресей секілді ірі көршімен, екінші жағынан Орталық Азиядағы төменгі ағыс мемлекеттерімен тұрақты келісім жүргізеді. Халықаралық алаңға шығарылған су күн тәртібі Астанаға мүдделерді түйістіретін келіссөз орталығы мәртебесін қалыптастыруға жол ашады.
Шолпан-Атадағы жиын Қазақстан мен Қырғызстан арасындағы саяси үйлесімді де көрсетті. Ермек Көшербаев Қырғыз Республикасының ШЫҰ-ға төрағалығын қолдайтынын мәлімдеп, Садыр Жапаровпен өткен ұжымдық кездесуге қатысты. Орталық Азия елдерінің ірі халықаралық ұйым аясында бір-бірінің бастамасын қолдауы аймақтың ортақ саяси субъект ретінде көрінуін күшейтеді.
Қазақстан ШЫҰ ішінде Қытай, Ресей, Үндістан, Пәкістан және Иран секілді мүддесі әркелкі мемлекетпен қатар жұмыс істейді. Осындай күрделі құрам Астанаға бір тарапты таңдаудан гөрі ортақ экономикалық мүдде іздеуге мүмкіндік береді. Қазақстандық дипломатияның басымдығы да саяси айырмашылықты жоймай, көлік, сауда, су және энергетика саласында өзара тәуелділік қалыптастыруға негізделген.
Шолпан-Атада мақұлданған құжаттар 1 қыркүйекте өткен Бішкек саммитінің саяси негізін қалады. ШЫҰ-ның мерейтойлық декларациясы ұйымның алдағы бағытын айқындаса, Қазақстан үшін басты өлшем қабылданған шешімнің нақты тетікке айналуымен байланысты. Сауда жолын қорғау, су орталығын құру және логистикалық жобаларды іске қосу Астана көтерген бастаманың шынайы салмағын көрсетеді.
Қазақстан сыртқы саясаты ШЫҰ кеңістігіндегі бәсекені ашық текетіреске жеткізбей басқаруға бағытталған. Астана қауіпсіздік ұғымына мұнай құбырын, танкерді, теміржолды, су қорын және сауда ағынын енгізіп отыр. Осы тәсіл орнықса, Қазақстан Еуразия картасындағы транзиттік аумақтан құрлықтың экономикалық күретамырын қорғайтын дипломатиялық орталыққа айналмақ.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
