Соңғы жылдары тарихи тұлғалар туралы өтірік-шыны аралас, дәлелсіз, біржақты материалдардың күрт көбейгені байқалады. Бұрын архив пен ғылыми зерттеуге сүйеніп жазылатын дүниелер енді әлеуметтік желідегі қысқа пост пен бейнеролик деңгейінде қалып отыр. Мұндай үрдіс «блогерлік тарих» деген құбылысты қалыптастырды. Онда авторлар нақты дерекке емес, жеке көзқарасқа, естіген әңгімеге, кейде тіпті көркем қиялға сүйенеді, деп жазады Ertenmedia.kz.
Мәселенің қауіпті тұсы осында. Бір тұлғаны шектен тыс дәріптеу немесе керісінше толық жоққа шығару қоғамда екіұдай пікір туғызады. ХХ ғасырда өмір сүрген қайраткерді XVIII ғасырдың өлшемімен бағалау, тарихи оқиғаларды қазіргі эмоциямен түсіндіру ғылыми тәсілге жатпайды. Бірақ мұндай тәсілдер кең таралып келеді. Себебі әлеуметтік желіде жылдамдық маңызды, ал дәлдік көбіне кейінге ысырылады.
Осы жағдайда ең үлкен қауіп – ұрпақ санасының шатасуы. Егер тарихи шындықтың орнына миф, болжам, субъективті пікір жүрсе, ол ұлттық бірегейлікке әсер етеді. Тарих – жай өткенді баяндау емес. Ол қоғамның өзін-өзі тануы. Сол себепті оның бұрмалануы болашаққа да әсер етеді.
Тағы бір өзекті мәселе – статистиканың ашық еместігі. Елде бір жылда қанша тарихи кітап шығады, олардың қаншасы мемлекеттік тапсырыс аясында жарық көреді, қаншасы ғылыми сараптамадан өтеді деген нақты деректерді табу қиын. Бұл саладағы жүйесіздік жалған ақпараттың еркін таралуына жол ашады.
Мәселені шешу үшін кешенді тәсіл қажет. Ең алдымен қоғамда тарихи бұрмалау мәселесін ашық талқылайтын алаңдар керек. Бұл тақырып тек ғалымдардың тар шеңберінде қалмауы тиіс. Себебі бүгінгі медиада тарихты тек тарихшылар ғана жазып отырған жоқ.
Екінші маңызды бағыт – сараптамалық бақылау жүйесін қалыптастыру. Тарихшылар, архившілер, филологтар, педагогтар мен мәдениеттанушылардан құралған тәуелсіз кеңес тарихи мазмұндағы еңбектерді алдын ала бағалауы тиіс. Бұл цензура емес, сапаны қамтамасыз ету тетігі. Әсіресе оқулықтар, деректі фильмдер, кең аудиторияға арналған материалдар мұндай сүзгіден өтуі қажет.
Үшінші қадам – архив пен дерекке қолжетімділікті кеңейту. Егер бірыңғай цифрлық база жасалып, тарихи құжаттар ашық ұсынылса, жалған ақпаратқа қарсы нақты дәлел пайда болады. Сонымен қатар фактчекинг орталықтарын дамыту қажет. Олар әлеуметтік желіде тараған күмәнді ақпаратқа жедел әрі ғылыми негізде жауап беруі тиіс.
Баспагерлік салада да тәртіп керек. Тарихи мазмұндағы кітаптар міндетті түрде сараптамадан өтуі тиіс. Оқырман үшін де айырмашылық айқын болуы қажет. Мысалы, архивке сүйенген еңбек пен авторлық қиялға негізделген шығарманың айырмасы нақты көрсетілсе, әркім өз қорытындысын жасайды. ISBN жүйесін де тиімді құрал ретінде пайдалануға болады. Бұл кітаптың ресми тіркелгенін, белгілі бір талаптан өткенін білдіретін белгіге айналуы тиіс.
Контекст
Білім беру жүйесінде де өзгеріс қажет. Университеттер мен мектептерде «тарихи дерекпен жұмыс» мәдениетін қалыптастыру маңызды. Жас зерттеушілерге гранттар беру, дебат клубтарын дамыту, ғылыми жобаларды қолдау – ұзақ мерзімді нәтиже беретін қадамдар.
Ақпараттық жұмыс та қатар жүруі керек. Деректі фильмдер, подкасттар, қысқа видеосабақтар арқылы күрделі ғылыми ұғымдарды қарапайым тілде түсіндіру қажет. Халық ғылыми әдісті түсінсе, жалған ақпаратқа сын көзбен қарай бастайды.
Жалпы алғанда, тарихи шындықты қорғау – тек ғалымдардың емес, бүкіл қоғамның міндеті. Бұл жерде шектеу қою емес, сапаны арттыру маңызды. Дәлелге сүйенген, байыпты, жүйелі жазылған тарих қана ұлттың рухани тұтастығын сақтай алады. Ал эмоцияға, болжамға құрылған материал уақытша әсер қалдырғанымен, ұзақ мерзімде зиян келтіруі мүмкін.
Сондықтан бүгін қабылданатын шешімдер ертеңгі ұрпақтың тарихи санасын айқындайды. Ал тарихи сана – елдің болашағына әсер ететін ең маңызды факторлардың бірі.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
