Цифрлық Құрылтайдың негізін әр заңнамалық бастаманың ұсынылған сәтінен бастап заң ретінде қабылдануына дейінгі бүкіл жолын көрсететін бірыңғай цифрлық карта құрауы тиіс. Мұндай ұсынысты Алматыда өткен «Құрылтай – заң шығарушы биліктің жаңа архитектурасының негізі» атты сараптамалық алаңда Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің саясаттану және саяси технологиялар кафедрасының аға оқытушысы Айгерім Жүнісова айтты, – деп жазады Ertenmedia.kz.
Цифрлық карта азаматтар мен сарапшыларға заң жобасының қалай әзірленіп, қандай өзгерістерден өткенін қадағалауға мүмкіндік береді.
Айгерім Жүнісованың пікірінше, заң шығарушы билікті цифрландыру электрондық құжат айналымын енгізумен және отырыстарды онлайн көрсетумен шектелмеуі қажет. Шынайы e-Parlament заң шығару үдерісінің ашықтығын, айқындығын және азаматтардың толыққанды қатысуын қамтамасыз ететін жаңа ұйымдастыру моделіне айналуға тиіс. Оның аясында қоғам заң жобалары жөнінде ақпарат алып қана қоймай, талқылауға қатысып, ұсыныстарының қалай қаралғанын көре алады.
Сарапшы цифрлық шешімдерді енгізу конституциялық реформаны іс жүзінде жүзеге асыру кезеңінде айрықша маңызға ие болғанын атап өтті. Жаңа Конституцияның күшіне енуі мен Құрылтай сайлауының тағайындалуы заң шығарушы биліктің ашықтыққа, есептілікке және қоғамдық қатысуға негізделген жаңа моделіне көшудің басталғанын білдіреді. Заманауи цифрлық құралдар аталған саяси өзгерістерді күнделікті институционалдық тәжірибеге айналдыруға көмектесуі керек.
Қазір заң жобаларын әзірлеуге қатысты мәліметтер бірнеше платформада шашыраңқы орналасқан. Соның салдарынан азаматтар мен тәуелсіз сарапшылар құжаттың талқылау кезінде қалай өзгергенін, қандай ұсыныстардың қабылданып немесе кері қайтарылғанын толық бақылауда қиындық көреді. Ақпараттың бытыраңқылығы заң шығару үдерісін түсінуді күрделендіріп, қоғам мен өкілді орган арасындағы байланысты әлсіретеді.
Айгерім Жүнісова мәселені бірыңғай цифрлық заң жобасы картасы арқылы шешуді ұсынды. Картада құжаттың бастамашысы, әзірлену негіздемесі, сараптамалық қорытындылар, енгізілген түзетулер, қоғамдық талқылаудың барысы және дауыс беру нәтижелері көрсетілуі қажет. Азаматтар осындай жүйе арқылы заң жобасының алғашқы нұсқасын түпкілікті мәтінмен салыстырып, әр өзгерістің қай кезеңде енгізілгенін анықтай алады.
Цифрлық карта заң шығару жұмысының хронологиясын бір алаңға жинақтап, құжаттың қозғалысын түсінікті түрде көрсетуге тиіс. Әрбір түзетудің авторы, ұсыныстың мазмұны және оны қабылдау немесе қабылдамау негіздемесі ашық жарияланса, депутаттардың саяси жауапкершілігі де күшейеді. Мұндай тәсіл заңның соңғы мәтінін ғана жариялаудан оның қалыптасу тарихын толық көрсетуге көшуге жол ашады.
Сарапшы Құрылтайдың жаңа моделі саяси партиялардың рөлін күшейтіп, олардың бағдарламалары арасындағы бәсекені арттыратынына назар аударды. Жаңа жағдайда сайлаушыға партиялардың сайлау алдындағы уәдесін кейінгі заңнамалық қызметімен салыстыру мүмкіндігі қажет. Бірыңғай цифрлық жүйе партиялар мен депутаттардың қандай бастамаларды қолдап, қандай түзетулер ұсынғанын бақылауға жағдай жасайды.
Азаматтардың заңның түпкілікті мәтінімен танысуы жеткіліксіз болуы мүмкін. Қоғам құжаттың әзірлену, сараптамадан өту, талқылану және жетілдірілу кезеңдерін де көре алуы керек. Заң жобасының толық цифрлық ізі қалыптасқан жағдайда шешімдердің қалай қабылданғаны түсінікті болып, депутаттар мен сайлаушылар арасындағы кері байланыс нығаяды.
Айгерім Жүнісова заң жобаларын қарапайым әрі түсінікті тілде жазылған қысқаша түсіндірмелермен сүйемелдеуді ұсынды. Күрделі құқықтық ұғымдар мен көлемді құжаттар азаматтардың талқылауға белсенді араласуына кедергі келтірмеуі қажет. Қысқаша түсіндірмеде заң жобасының мақсаты, негізгі өзгерістері, ықтимал салдары және оның қандай әлеуметтік топтарға әсер ететіні көрсетілуі тиіс.
Сарапшы азаматтардың цифрлық қатысу тетіктерін де кеңейтуді маңызды деп санайды. Арнайы платформада пікір қалдыру, ұсыныс енгізу, бастамаларды қолдау және талқылау қорытындысымен танысу мүмкіндігі қарастырылуы керек. Ұсыныс жолдаған азамат оның тіркелгенін, қай органға берілгенін және қандай шешім қабылданғанын бақылай алса, қоғамдық қатысудың салмағы артады.
Айгерім Жүнісова түзетулерді талдау, заңнамадағы қайшылықтарды анықтау және қоғамдық ұсыныстарды жүйелеу үшін жасанды интеллект технологияларын қолдануды ұсынды. Жасанды интеллект көлемді деректер арасындағы қайталанатын нормаларды, құқықтық сәйкессіздіктерді және жиі көтерілген қоғамдық мәселелерді жылдам анықтауға көмектесе алады. Технология депутаттардың шешімін алмастырмай, олардың сапалы әрі негізделген қорытынды жасауына қажетті талдамалық құрал қызметін атқаруға тиіс.
Заң шығарушы билікті цифрландыруды сарапшы техникалық жаңарту аясынан кең қарастыруға шақырды. Оның пікірінше, цифрлық Құрылтай саяси жаңғырудың, қоғамдық бақылаудың және мемлекеттік институттардың есептілігін арттырудың маңызды тетігіне айналуы қажет. Технологиялар саяси өкілдікті күшейтіп, заң шығару үдерісінің ашықтығын қамтамасыз етуге және азаматтардың мемлекеттік институттарға деген сенімін нығайтуға қызмет етуі тиіс.
Сараптамалық алаңды Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институты ұйымдастырды. Жиынға мемлекеттік органдардың, жетекші талдау орталықтарының, ғылыми қауымдастықтың, жоғары оқу орындарының, қоғамдық ұйымдардың және сарапшылар ортасының өкілдері қатысты. Кездесуде Құрылтайдың жаңа архитектурасы, қоғамдық қатысу тетіктері және заң шығарушы билікті заман талабына сай жаңғырту бағыттары талқыланды.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
