Қазақстанның қаржы нарығы көзге көрінбей өзгеріп жатыр. Әмияндағы қағаз ақшаның орнын смартфон басып, банк бөлімшесіне баруды қажет ететін қызметтердің басым бөлігі бірнеше минутта орындалатын деңгейге жетті, деп хабарлайды Ertenmedia.kz.
Ұлттық банктің дерегінше, 2026 жылдың алғашқы жартысында қазақстандықтар 92,1 трлн теңгеге 7,1 млрд қолма-қол ақшасыз операция жасаған. Күн сайынғы көрсеткіш 39 млн транзакция мен 509 млрд теңгеден асады. Ақша шешу операцияларының азаюы қоғамның мобильді банкинг пен цифрлық төлемге біржола бет бұрғанын аңғартады.
Қолма-қол ақшасыз төлемдердің негізгі бөлігі интернет және мобильді банкинг арқылы жүргізіледі. 2026 жылғы шілдедегі көрсеткіш бойынша олардың үлесі операция санының 79,5 пайызын, көлемінің 90,2 пайызын құрады. POS-терминалдар екінші орында қалғанымен, күнделікті саудадағы рөлін сақтап отыр.
Қазақстандық банктер енді тек ақша сақтайтын немесе несие беретін мекеме саналмайды. Олардың қосымшалары төлем жасау, салық өтеу, билет алу, тауар сату, сақтандыру рәсімдеу және мемлекеттік қызметке жүгіну мүмкіндігін біріктірген үлкен цифрлық алаңға айналды. Банктер арасындағы бәсеке пайыздық мөлшерлемемен қатар қызметтің жылдамдығы, қолайлылығы және қауіпсіздігі арқылы жүріп жатыр.
Цифрлық теңге және смарт-келісімшарттар
Қаржы нарығындағы келесі үлкен өзгеріс цифрлық теңгемен байланысты. Ол криптовалюта немесе теңгені алмастыратын бөлек ақша емес, Ұлттық банк шығаратын ұлттық валютаның үшінші нысаны. Қолма-қол және банктік шоттағы теңгемен қатар қолданылатын цифрлық ақша мемлекеттің тікелей міндеттемесі ретінде айналымға енгізіледі.
2026 жылы цифрлық теңгені шығару, айналысқа енгізу және өтеу тәртібінің құқықтық негізі қалыптасты. Жаңа ережелер цифрлық шоттарды жүргізуді, ақшаны таңбалауды, смарт-келісімшарттарды қолдануды және платформа қатысушыларының жауапкершілігін айқындайды. Айналымға шығарылған цифрлық теңге көлемі 340 млрд теңгеден асты.
Цифрлық теңгенің басты ерекшелігі ақшаның қозғалысын белгілі бір мақсатпен байланыстыру мүмкіндігінде жатыр. Мәселен, мектеп, жол немесе аурухана құрылысына бөлінген қаражатты басқа мақсатқа жұмсауға техникалық шектеу қоюға болады.
Қаражаттың қай мердігерге, қашан және қандай жұмыс үшін аударылғаны жүйеде сақталып, бюджет шығысының ашықтығын арттырады.
Смарт-келісімшарт та төлем тәртібін өзгерте алады. Тауар жеткізіліп, жұмыс орындалғаны расталған соң ақша автоматты түрде аударылады. Мұндай тәсіл есеп айырысуды жылдамдатып, шартты орындамау, төлемді кешіктіру және қаражатты мақсатсыз пайдалану қаупін азайтады.
Алайда бағдарламаланатын ақша азаматтардың күнделікті шығынын жаппай бақылау құралына айналмауға тиіс. Цифрлық теңге дамыған сайын дербес деректерді қорғау, операция құпиясы және мемлекеттік органдардың ақпаратқа қол жеткізу шегі заңмен анық жазылуы қажет. Технологиялық мүмкіндік азаматтың жеке өміріне араласуға автоматты құқық бермейді.
Бизнеске арналған жаңа мүмкіндіктер
Финтехтің дамуы шағын бизнеске де жаңа мүмкіндік ашып отыр. Бұрын кәсіпкер несие алу үшін кепіл, ұзақ мерзімді есеп және бірнеше анықтама тапсыратын болса, енді банк оның төлем айналымын, салық аударымын және сауда тарихын цифрлық жүйе арқылы бағалай алады. Балама скоринг тұрақты саудасы бар, бірақ кепіл мүлкі жеткіліксіз кәсіпкерлердің қаржыға қол жеткізуін жеңілдетеді.
Банкаралық QR төлемінің іске қосылуы саудагерді бір банктің экожүйесіне тәуелді болудан біртіндеп арылтады. 2026 жылғы 19 шілдеден бастап іске қосылған жүйеге бөлшек қызмет көрсететін барлық банк қосылған. Клиент қай банктің қосымшасын пайдаланса да, ортақ QR арқылы төлем жасай алады.
Ашық банкинг те бәсекені күшейтуге мүмкіндік береді. Клиент келісім берген жағдайда әр банктегі шоттары мен қаржылық мәліметін бір сервисте біріктіріп, тиімді өнімді таңдай алады. Алайда мұнда ақпаратты үшінші тарапқа беру тәртібі, клиент келісімінің мерзімі және деректі жою құқығы нақты қорғалуы керек.
Қауіпсіздік пен алаяқтықтан қорғану
Цифрлық қызмет кеңейген сайын алаяқтар да жаңа әдіске көшіп жатыр. Олар банк қызметкері немесе мемлекеттік орган өкілі болып хабарласып, SMS-кодты, құпиясөзді және карта деректерін сұрайды, кейде азаматты өз қолымен несие рәсімдеуге мәжбүрлейді. 2026 жылдың басынан бері 2,1 млрд теңгенің 1,3 мың алаяқтық несиесі анықталған.
Ұлттық антифрод орталығы банктерді, байланыс операторларын және құқық қорғау органдарын бір ақпараттық жүйеге біріктіреді. Күмәнді аударымды жедел тоқтату, дропперлік шотты анықтау және қаражатты шығарып әкетуге жол бермеу бұрынғыдан жылдам жүргізіле бастады. Дегенмен қауіпсіздіктің соңғы шебі азаматтың сақтығына байланысты болып қала береді.
Банк пен мемлекеттік орган телефон арқылы құпия код сұрамайды және ақшаны «қауіпсіз шотқа» аударуды талап етпейді. Күмәнді қоңырау түскенде әңгімені тоқтатып, ұйымның ресми нөміріне өзіңіз хабарласқан дұрыс.
Қосымшаға күрделі құпиясөз орнатып, биометриялық қорғауды қосу және бөтен сілтемені ашпау қарапайым көрінгенімен, шығыннан қорғайтын негізгі амал саналады.
Қазақстан финтех саласында технологиялық тұрғыдан алдыңғы қатарға шықты, ендігі міндет оның сапасын қоғам мүддесімен өлшеу болмақ. Цифрлық теңге бюджет ашықтығын арттырып, шағын бизнеске қаржы жолын кеңейтіп, төлем құнын төмендеткенде ғана экономикалық мәнге ие болады. Жаңа қаржы нарығының шынайы келбетін қосымшалардың көптігі емес, қызметтің қолжетімділігі, адал бәсеке және азамат ақшасының қауіпсіздігі айқындайды.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
