Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев ядролық державаларды келіссөз үстеліне оралып, ядролық сынақтарға жаппай тыйым салатын халықаралық шарттың күшіне енуін жеделдетуге шақырды. Семей полигоны жабылғанына 35 жыл толған тұста айтылған үндеу Қазақстанның антиядролық мұрасын қазіргі жаһандық қауіпсіздік дағдарысымен қайта сабақтастырды, – деп жазады Ertenmedia.kz.
Ақорда жариялаған ресми үндеуде ядролық державалар арасындағы диалогты қалпына келтіру, сынақтарға тыйым салатын шартты іске қосу және қаруды қолдану қаупін жоюға бағытталған көпжақты әрекетті күшейту қажеттігі айтылған. Астана осылайша ядролық қарусыздану мәселесін моральдық үндеуден нақты дипломатиялық күн тәртібіне шығаруға ұмтылып отыр.
Семей ядролық полигоны 1991 жылғы 29 тамызда жабылды. Ондаған жылға созылған сынақтар адам денсаулығына, табиғатқа және тұтас өңірдің әлеуметтік келбетіне жазылмас жара салды. Полигон қасіреті Қазақстанға ядролық қауіп жөнінде сырттай бақылаушы ретінде емес, зардабын тікелей көрген мемлекет ретінде сөйлеуге құқық береді.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында Қазақстан әлемдегі көлемі жағынан төртінші ядролық арсеналдан өз еркімен бас тартты. Сол шешім мемлекеттің қауіпсіздік философиясын әскери тежеу қағидатына емес, халықаралық кепілдік пен дипломатиялық сенімге негіздеді. Қазір қарулануды бақылау тетіктері әлсіреп, ядролық риторика қайта күшейген кезде Астананың тарихи таңдауы жаңа мағынаға ие болып отыр.
Президент көтерген негізгі мәселе Ядролық сынақтарға жаппай тыйым салу туралы шарттың әлі күнге дейін заңды күшіне енбеуі. Құжат 1996 жылы қабылданғанымен, оның іске қосылуы үшін арнайы тізімдегі 44 мемлекеттің бәрі ратификациялауы керек. БҰҰ-ның 2026 жылғы 1 қыркүйектегі дерегіне сәйкес, шартқа 188 мемлекет қол қойған, 179 ел оны ратификациялаған.
Тоқаев үндеуінің салмағы
Жаһандық қолдаудың ауқымына қарамастан, тоғыз шешуші елдің ұстанымы шартты құқықтық тығырықта ұстап отыр. Олардың қатарында АҚШ, Қытай, Ресей, Үндістан, Пәкістан, Иран, Израиль, Мысыр және Солтүстік Корея бар. Үндістан, Пәкістан мен Солтүстік Корея құжатқа қол қоймаған, ал Ресей 2023 жылы бұрынғы ратификациясын кері қайтарды.
Мәселенің парадоксы осында жатыр. Әлемнің басым бөлігі ядролық сынақты қабылдауға болмайтын әрекет деп танығанымен, негізгі әскери және технологиялық әлеуетке ие державалар толық құқықтық міндеттеме алуға асықпайды. Соның салдарынан қалыптасқан мораторий саяси ерікке тәуелді күйінде қалып, міндетті халықаралық норма дәрежесіне көтеріле алмай отыр.
Шарттың күшіне енуі ядролық қаруды бір күнде жоймайды. Алайда ол жаңа оқтұмсықты сынауға, қаруды технологиялық жетілдіруге және ядролық клубтың кеңеюіне тосқауыл қоятын маңызды құқықтық қабырға қалыптастырады. БҰҰ түсіндірмесінде шарттың жаһандық сейсмологиялық, радионуклидтік, гидроакустикалық және инфрадыбыстық желілерден тұратын тексеру жүйесі ядролық жарылысты анықтауға арналғаны көрсетілген.
Ядролық сынаққа тыйым салу жөніндегі ұйымның халықаралық мониторинг жүйесі шарт күшіне енбей тұрып-ақ жұмыс істеп келеді. Оның 300-ден астам станциядан құралған инфрақұрылымы жерасты дүмпуін, атмосферадағы радиоактивті бөлшекті және мұхиттағы акустикалық өзгерісті бақылайды. Демек саяси келісім кенже қалғанымен, технологиялық бақылау механизмі ықтимал сынақты жасыру мүмкіндігін барған сайын тарылтып жатыр.
Тоқаев үндеуінің салмағын арттыратын екінші мәселе – қазіргі стратегиялық тұрақсыздық. Қару-жарақты шектеу туралы бұрынғы келісімдер әлсіреп, ірі державалар арасындағы сенім дағдарысы тереңдеді. Президент БҰҰ мінберінде де ядролық елдер арасында жоғары деңгейдегі диалогты қалпына келтіріп, Қазақстанның қарусыздану жөніндегі жаңа келіссөзге алаң ұсынуға дайын екенін мәлімдеген.
Астананың бастамасына Ядролық сынақтарға жаппай тыйым салу туралы шарт ұйымы да қолдау білдірді. Қазақстанның Сыртқы істер министрі Ермек Көшербаев пен ұйымның атқарушы хатшысы Роберт Флойд 29 тамызда бірлескен мәлімдеме жариялағаны ұйымның ресми тізімінде көрсетілген. Құжат мемлекеттерді ядролық жарылысқа жарияланған мораторийді сақтап, шартты ратификациялау үдерісін жеделдетуге шақырады.
Роберт Флойд басқаратын ұйым мен Қазақстан арасындағы әріптестік бірнеше жылдан бері жалғасып келеді. Қазақстан шарттың тек саяси насихатшысы болып отырған жоқ, оның бақылау және тексеру архитектурасын дамытуға да қатысады. Мұндай байланыс Астананың бастамасын символдық мәлімдемеден практикалық дипломатия деңгейіне көтереді.
Қазақстан дипломатиясының формуласы
Президент үндеуіндегі ең күрделі саяси түйін антиядролық бағыт пен атом энергетикасын дамыту жоспарының қатар айтылуынан көрінеді. Тоқаев атом энергиясы тек жасампаз мақсатқа қызмет етуі керек екенін атап өтіп, жалпыұлттық референдумда азаматтар ядролық энергетиканы қолдағанын еске салды. Бір қарағанда қарама-қайшы көрінетін екі бағыттың арасын ядролық қару мен бейбіт атомның мақсаты ажыратады.
Ядролық қару қирату мен әскери тежеуге арналған, ал атом электр станциясы энергия өндіруді көздейді. Дегенмен бейбіт атом да абсолютті қауіпсіз сала саналмайды, оған технологиялық тәртіп, тәуелсіз бақылау, радиоактивті қалдықтарды басқару және төтенше жағдайға дайындық қажет. Семей полигонының тарихи жарасы Қазақстандағы кез келген ядролық жобаға қойылатын қоғамдық талапты күшейтетіні анық.
Сондықтан билікке референдум нәтижесін саяси мандат ретінде ғана қабылдау жеткіліксіз. Атом энергетикасын дамыту барысында реактор технологиясы, құрылыс құны, мердігер таңдау, қауіпсіздік стандарты және қалдық сақтау тәртібі ашық түсіндірілуге тиіс. Антиядролық мұраға адалдық ең алдымен азаматтың денсаулығы мен экологиялық қауіпсіздігін бірінші орынға қоюдан көрінеді.
Қазақстанның бүгінгі дипломатиялық формуласы екі тірекке сүйенеді. Біріншісі ядролық қару мен сынақтан толық бас тарту болса, екіншісі атом ғылымын бейбіт әрі бақылаулы мақсатта пайдалану. Осы тепе-теңдік сақталса, елдің тарихи тәжірибесі энергетикалық модернизацияға кедергі емес, қауіпсіздік стандартын көтеретін моральдық өлшемге айналады.
Тоқаевтың шақыруына тоғыз шешуші мемлекеттің дереу үн қатуы екіталай. Олардың әрқайсысы ратификацияны аймақтық қауіпсіздікке, әскери тепе-теңдікке және қарсыластарының қадамына байланыстырады. Соған қарамастан халықаралық қысым мен саяси диалогты тоқтатпау ядролық мораторийдің әлсіреуіне жол бермеу үшін қажет.
Қазақстанның қолындағы ең қуатты дәлел Семейдің тарихы. Полигоннан қалған қасірет ядролық сынақтың стратегиялық есептен бұрын адам тағдырына соққы беретінін көрсетті. Астананың ендігі міндеті сол тарихи жадты мерейтойлық мәлімдеме деңгейінде қалдырмай, державаларды нақты міндеттеме алуға итермелейтін тұрақты дипломатиялық капиталға айналдыру болмақ.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
