Нұристанның биік тауларында атылған әрбір оқ енді Кабул мен Исламабад арасындағы шекаралық даудан әлдеқайда үлкен мағынаға ие. Камдештегі қақтығысқа қатысты тараптар бір-біріне мүлде ұқсамайтын нұсқа ұсынып, кімнің шабуылдағанын, кімнің қорғанғанын және қаза тапқандардың нақты кімдер екенін ақпарат тұманына жасырды. Шекара маңындағы шайқастың артында Ауғанстанның ішкі билігіне талас, Пәкістанның қауіпсіздік доктринасы және өңірде қайта тіріле бастаған қарулы топтардың есебі тұр, – деп жазады Ertenmedia.kz.
Камдеш қарапайым шекаралық аудан саналмайды. Гиндукуш тауларының күрделі бедері, тар асулар мен орманды шатқалдар тұрақты әскердің қозғалысын баяулатып, шағын жасақтарға жасырынуға және күтпеген жерден соққы беруге мүмкіндік береді. Осындай географияда бірнеше бақылау бекетін басып алу да әскери жеңістен гөрі жергілікті жолдар мен елді мекендерге уақытша бақылау орнатудың құралына айналады.
Талибтер шамамен 400 адамның Пәкістан жағынан шекарадан өткенін мәлімдеді. Кабулдың нұсқасында олардың арасында «Ислам мемлекеті» ұйымының содырлары мен бұрынғы ауған қауіпсіздік құрылымдарының қызметкерлері болған, ал бүкіл операцияны Пәкістанның әскери барлау қызметі ұйымдастырған. Ауғанстан Қорғаныс министрлігі 28 адамның өлтіріліп, тағы 32 адамның қолға түскенін хабарлады, бірақ халықаралық ақпарат агенттіктері бұл деректерді тәуелсіз түрде растай алмады.
Исламабад айыптауды толық жоққа шығарып, Ауғанстан тарапы жеке тұлғалардың аты-жөнін, байланыс жазбаларын, құжаттарды немесе басқа заттай дәлелдерді ұсынбағанын айтты. Пәкістанның Ақпарат министрлігі армия мен барлау қызметінің Нұристандағы ұрысқа қатысы жоқ екенін және бұрынғы ауған әскерилерін жасақтамағанын мәлімдеді. Осылайша екі тарап та әскери оқиғаның өзін теріске шығармайды, алайда оның себептері мен қатысушыларын бір-біріне қарама-қарсы сипаттайды.
Кабул үшін «шекарадан өткен 400 адам» туралы мәлімдеме бірнеше саяси міндетті қатар атқарады. Ол біріншіден, Камдештегі қарулы қарсылықты ішкі наразылық ретінде емес, сырттан ұйымдастырылған шабуыл ретінде көрсетуге мүмкіндік береді. Екіншіден, билікке қарсы шыққан ауғандарды Пәкістанның қолшоқпары ретінде таныстырып, олардың ел ішіндегі ықтимал әлеуметтік тірегін әлсіретеді.
Ақпарат майданындағы тұтқындар мен күмәнді бейнелер
Қолға түскен адамдар көрсетілген бейнежазбалар осы текетірестің ең даулы бөлігіне айналды. Талибтер видеоны шабуылға қатысушылардың мойындауы ретінде ұсынып отырса, Пәкістан тарапы кадрлардың алдын ала ұйымдастырылған қойылым болуы мүмкін екенін айтты. Бейнежазбалардың түсірілген орны, уақыты, толық нұсқасы және адамдардың қандай жағдайда сөйлегені анықталмайынша, оларды шешуші дәлел ретінде қабылдау қиын.
Тұтқындардың камера алдында айтқан сөзі соғыс жағдайында әрдайым сақтықпен бағалануға тиіс. Қысыммен алынған мәлімдеме, алдын ала жазылған мәтін немесе монтаждалған көрініс ақпараттық соғыстың құралына оңай айналады. Сондықтан кадрдағы адамның кім екені ғана емес, оның сөзін растайтын тәуелсіз деректердің бар-жоғы маңызды.
«Ауғанстанның азаттық майданы» Камдештегі оқиғаға үшінші нұсқа ұсынды. Ұйым ауданда өз жауынгерлері болғанын мойындап, шабуылды талибтердің жердегі бөлімдері мен ұшқышсыз аппараттары бастағанын, кейін бірнеше бекеттің қолға түскенін мәлімдеді. Аталған майдан мен талиб күштері арасындағы шайқасты талибтерге жақын ақпарат арналары да растағанымен, ұрыстың ауқымы мен шығын көлемі жөніндегі мәліметтер әлі қабыспайды.
Шығын туралы сандар да ақпараттық күрестің бір бөлігіне айналды. Бір мәліметте 28 адам өлтіріліп, 32 адам ұсталғаны айтылса, кейін Нұристандағы талиб полициясының өкілі үш күндік шайқаста 38 қарсылас қаза тауып, 60 адамның ұсталғанын мәлімдеді. Осындай айырмашылық ресми құрылымдардың өзінде бірыңғай есеп болмағанын немесе әр кезеңдегі нәтижелердің араласып кеткенін аңғартады.
Әскери сарапшы Самад Самадидің талибтер қатарынан 35-тен астам адам қаза тауып, шамамен 40 жауынгер жараланды деген бағасы жағдайды одан әрі күрделендіреді. Талибтер мұндай көлемдегі шығынды мойындамайды, ал оппозициялық топтар қарсыластың шығынын көтеріп көрсетуге мүдделі. Сондықтан қазіргі мәліметтер нақты баланс емес, әр тараптың саяси мақсатына қызмет ететін бастапқы нұсқалар ретінде қарастырылғаны жөн.
Кабул мен Исламабад арасындағы ескі одақтың ыдырауы
Камдештегі шайқасты жеке оқиға ретінде қарастыру үлкен көріністі көмескілейді. Соңғы кезеңде Пәкістан Ауғанстан аумағындағы нысандарға әуе және дрон соққыларын жасағанын мәлімдеп, оларды Пәкістанға бағытталған шабуылдардың инфрақұрылымы деп сипаттады. Кабул соққылардан бейбіт тұрғындар қаза тапқанын айтып, мұндай әрекеттер ауған қоғамында Пәкістанға қарсы ашуды күшейтетінін ескертті. reuters.com
Талибтер билікке қайта келген кезде Исламабад Кабулда өзіне жақын саяси тәртіп орнығады деп үміттенген еді. Алайда Пәкістандағы «Техрик-е Талибан Пәкістан» қозғалысының белсенділігі артып, Исламабад оның жасақтары Ауғанстан аумағында паналап жүр деп айыптады. Кабул айыптауды жоққа шығарып, Пәкістандағы содырлықты көрші елдің ішкі мәселесі деп бағалап келеді.
Талиб билігі үшін Пәкістанның талабын толық орындау да қауіпті. Пәкістандық талибтерге қарсы кең көлемді операция жүргізу ауған талибтерінің өз ішіндегі қарулы және идеологиялық байланыстарды бұзып, қозғалыс бірлігіне сызат түсіруі мүмкін. Ал оларды қорғауды жалғастыру Исламабадтың әуе соққыларына, шекараны жабуына және экономикалық қысымына жаңа себеп береді.
Пәкістан да күрделі таңдаудың алдында тұр. Шекараның арғы жағындағы қарулы топтарды соққыға алу қысқа мерзімде қауіпсіздік шарасы ретінде көрінгенімен, әрбір шабуыл ауған қоғамындағы Пәкістанға қарсы көңіл күйді күшейтеді. Соның салдарынан Исламабад бір топты әлсіретемін деп, өзіне қарсы жаңа жасақтардың пайда болуына жағдай жасауы ықтимал.
Даудың тарихи өзегінде Ауғанстан ресми түрде халықаралық шекара деп мойындамайтын Дюранд сызығы жатыр. Ұзындығы шамамен 2 611 шақырым болатын шекара пуштун тайпалары мекендейтін аумақтарды екіге бөліп, содырлардың да, контрабандалық желілердің де қозғалысына қолайлы орта қалыптастырған. Қазіргі қақтығыс сол бұрыннан шешілмеген шекаралық мәселені терроризм, егемендік және сыртқы араласу туралы жаңа айыптаулармен қабаттастырып отыр.
Нұристанда ашылған ішкі майдан
Камдеш оқиғасының ең маңызды тұсы Пәкістанға қатысты айыптаулардан ғана тұрмайды. Қақтығыс Ауғанстанның ішінде талибтерге қарсы қарулы топтардың жаңа географиялық кеңістікке шыға бастағанын көрсетті. Бұған дейін қарсыласу көбіне Панжшер мен елдің солтүстік-шығысындағы тәжік ортасымен байланыстырылса, Нұристандағы қозғалыстар күрестің этникалық және аймақтық шекарасын кеңейтуі мүмкін.
Нұристанның жергілікті құрылымы сырттан келген кез келген күш үшін күрделі. Таулы провинцияда тайпалық байланыстар, жергілікті бедел иелері және бір-бірінен ерекшеленетін тілдік қауымдар маңызды рөл атқарады. Мұндай ортада орталық билікке қарсы жасақтың өміршеңдігі қару санына ғана емес, ауылдардан ақпарат, азық-түлік және жасырыну орны түрінде қолдау алуына тәуелді.
Шілдеде Нұристанда Ғұлам Мүбәраз басқаратын «Біріккен азаттық майданы» атты жаңа құрылымның пайда болғаны жөнінде ақпарат тарады. Егер бұл ұйымның жергілікті нұристандықтардан құралғаны және пушту тілінде әрекет ететіні расталса, талибтер алғаш рет өздерінің дәстүрлі этносаяси ортасына жақын қарулы қарсылықпен бетпе-бет келуі ықтимал. Мұндай өзгеріс оппозицияны «солтүстіктегі санаулы топтардың қарсылығы» деп көрсетуге құрылған ресми насихатты әлсіретеді.
Дегенмен жаңа майдандардың пайда болуы талиб билігінің жақын арада құлайтынын білдірмейді. Қарулы оппозиция әлі де бөлшектенген, бірыңғай қолбасшылыққа, тұрақты қаржыландыруға және ел аумағында қатар әрекет ететін кең желіге ие емес. Бірнеше бекетті уақытша басып алу ақпараттық әсер береді, бірақ аудан орталықтарын ұстап тұру, жабдық жеткізу және халықты қорғау әлдеқайда күрделі міндет.
Кабулдың басты қатері бір ірі майданнан емес, бірнеше қысым нүктесінің қатар ашылуынан туындайды. Шығыста Пәкістанмен шекаралық шиеленіс, ел ішінде «Ислам мемлекетінің» қаупі, Панжшер бағытындағы қарсылық және Нұристанда қалыптасып жатқан жаңа жасақтар талибтердің әскери ресурсын бөлшектеуі мүмкін. Билік бір бағытқа күш жинаған сайын, басқа аймақтағы бақылау әлсірейді.
Шекарадағы соғыс кімге тиімді
Камдештегі қақтығыстан әзірге ешбір тарап толық саяси пайда тапқан жоқ. Талибтер операция аяқталып, аудан бақылауда тұрғанын мәлімдегенімен, олардың шекараны толық қорғай алатынына және ішкі қарсылықты жойғанына күмән көбейді. Пәкістан айыптауды жоққа шығарғанымен, Ауғанстан аумағындағы соққылары оның оқиғаға жанама ықпалын жоққа шығаруды қиындатады.
Исламабад үшін әлсіз әрі өзіне тәуелді Кабул қолайлы көрінуі мүмкін, бірақ басқаруға қабілетсіз Ауғанстан одан да үлкен қауіп тудырады. Билік вакуумы «Ислам мемлекетіне», Пәкістан талибтеріне және түрлі аймақтық жасақтарға жаңа кеңістік береді. Сондықтан Пәкістан бір мезетте талибтерді қысымға алып, олардың толық әлсіреп кетуіне жол бермеуге мәжбүр.
Талибтер де Пәкістанмен ашық соғысқа баруға мүдделі емес. Ауғанстан экономикасының әлсіздігі, халықаралық оқшаулану және сыртқы сауда жолдарына тәуелділік ұзақ қақтығысты көтеруге мүмкіндік бермейді. Алайда Кабул шекаралық соққыларға үнсіз қалса, өзін ел егемендігін қорғай алмайтын билік ретінде көрсетіп алады.
Камдештегі оқиғаның түпкі маңызы қаза тапқандардың нақты санынан кеңірек. Ауған-пәкістан текетіресіне енді екі мемлекеттің армиясы ғана емес, бұрынғы ауған әскерилері, талибтерге қарсы майдандар, Пәкістан талибтері және «Ислам мемлекеті» секілді бірнеше қарулы күш араласып отыр. Мұндай ортада бір топтың кімге бағынатынын, кімнен қару алатынын және қай мемлекеттің мүддесіне уақытша қызмет ететінін ажырату барған сайын қиындай береді.
Алдағы кезеңдегі шешуші сұрақ Камдешті кімнің бақылап отырғаны ғана болмайды. Негізгі мәселе Кабулдың шекаралық қысым мен ішкі қарулы қарсылықты бір уақытта тежей алуында, ал Исламабадтың әскери күш қолданбай қауіпсіздік кепілдігін қалыптастыра білуінде жатыр. Егер екі тарап дәлелденбеген айыптау мен әуе соққылары жолынан қайтпаса, Нұристандағы шағын қақтығыс бүкіл шекара белдеуін қамтитын ұзақ әрі басқарылуы қиын соғыстың алғашқы көрінісіне айналуы мүмкін.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
