Түркі мемлекеттері ұйымының 13-саммитінде Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев түркі әлемінің ынтымақтастығын жаңа деңгейге көтеруге бағытталған бірқатар бастама ұсынды, деп хабарлайды Ertenmedia.kz. Мемлекет басшысы саяси диалогты нығайту, экономикалық байланыстарды кеңейту, көлік дәліздерін дамыту, цифрландыру және ортақ тарихи мұраны сақтау мәселелеріне назар аударды.
Саммит барысында Қазақстанның түркі елдерімен тауар айналымын арттыру, Ресеймен «ТМҰ+» форматы аясындағы ынтымақтастықты дамыту, Орта дәліз бен өзге де халықаралық көлік бағыттарының әлеуетін пайдалану жөніндегі ұсыныстар айтылды. Сонымен қатар жасанды интеллект, киберқауіпсіздік және түркі өркениетінің мұрасын сақтау салаларындағы бірлескен жобалардың маңызы атап өтілді.
Саясаттанушы Ардақ Монтаев Президент бастамаларының Қазақстанның көпвекторлы сыртқы саясатына, түркі әлеміндегі дипломатиялық рөліне және экономикалық мүмкіндіктеріне ықпалын талдады. Сарапшы интеграциялық үдерістердің саяси, экономикалық және технологиялық бағыттарын түсіндіріп, олардың өңірлік ынтымақтастықты дамытудағы маңызына тоқталды.
Қазақстанның түркі әлеміндегі дипломатиялық рөлі
— Қасым-Жомарт Тоқаев ТМҰ саммитінде түркі әлемінің бірлігі мен ынтымақтастығын нығайтуға ерекше мән берді. Президенттің бастамалары Қазақстанның түркі әлеміндегі дипломатиялық рөлін қалай арттырады?
— Менің ойымша, бұл бастамалардың стратегиялық маңызы өте зор. Өйткені қазіргі халықаралық қатынастар жүйесінде мемлекеттің ықпалы оның экономикалық және саяси әлеуетімен қатар, халықаралық бастамалар ұсына алуымен, мемлекеттер арасындағы диалогты ұйымдастыруымен және ортақ мүдделер төңірегінде саяси келісім қалыптастыруымен де айқындалады.
Қазақстан түркі интеграциясының бастауында тұрған мемлекеттердің бірі. 2009 жылы Нахчыванда Түркі кеңесінің құрылуына негіз болған тарихи келісімге еліміз де белсенді қатысты. Бүгінде бұл құрылым Түркі мемлекеттері ұйымы ретінде жаңа институционалдық деңгейге көтерілді.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың ұстанымы түркі ынтымақтастығын саяси, экономикалық және технологиялық әріптестік бағыттарында дамытуға негізделген.
Бұл ретте үш маңызды бағытты атап өтуге болады.
Біріншіден, Қазақстан түркі мемлекеттері арасындағы саяси диалогты дамытуға және ортақ бастамаларды ілгерілетуге белсенді үлес қосып келеді. Бұл еліміздің халықаралық келіссөздердегі беделі мен дипломатиялық мүмкіндіктерін арттырады.
Екіншіден, түркі мемлекеттері арасындағы институционалдық байланысты тереңдету Қазақстанға аймақтық қауіпсіздік, экономикалық даму және халықаралық мәселелер бойынша ортақ шешімдер қабылдауға ықпал етуге мүмкіндік береді.
Үшіншіден, түркі интеграциясы Қазақстанның халықаралық дипломатиядағы мүмкіндіктерін кеңейтеді. Түркі мемлекеттері Еуразияның стратегиялық маңызды географиялық кеңістігінде орналасқан. Олардың жиынтық экономикалық, демографиялық және транзиттік әлеуеті ынтымақтастықтың жаңа бағыттарын дамытуға үлкен мүмкіндік береді.
Сондықтан мен бұл бастамаларды Қазақстанның түркі әлеміндегі көшбасшылық рөлін нығайтып, интеграциялық үдерістерге белсенді ықпал ететін дипломатиялық орталық ретіндегі орнын бекітуге бағытталған стратегиялық қадам деп бағалаймын.
«ТМҰ +» форматы және Ресеймен диалог
— Мемлекет басшысы Ресейге «Түркі мемлекеттері ұйымы +» форматына қосылуды немесе бақылаушы болуды ұсынды. Бұл бастама Қазақстанның көпвекторлы саясаты мен Еуразиялық кеңістіктегі дипломатиялық ұстанымын қалай көрсетеді?
— Бұл ұсынысты Қазақстанның көпвекторлы сыртқы саясатының маңызды дипломатиялық көрінісі деп бағалаймын. Оның мәнін түсіну үшін Қазақстанның геосаяси орналасуына және халықаралық қатынастар жүйесіндегі орнына назар аудару қажет.
Қазақстан Еуразия құрлығының орталығында орналасқан. Ресеймен ұзақ шекарасы, терең тарихи-экономикалық байланыстары бар. Сонымен қатар Қытаймен стратегиялық әріптестік орнатқан. Түркия, Орталық Азия мемлекеттері, Еуропалық Одақ және АҚШ-пен де белсенді ынтымақтастық жүргізіп келеді.
Осындай геосаяси жағдайда Қазақстан үшін халықаралық серіктестермен теңгерімді қарым-қатынас орнату және ұлттық мүдделерді тиімді ілгерілету маңызды.
Президенттің Ресейге қатысты ұсынысын бірнеше қырынан қарастыруға болады.
Біріншіден, бұл – геосаяси диалогты кеңейту бастамасы. Ресей – Еуразиядағы ірі геосаяси ойыншылардың бірі. Оның аумағында татар, башқұрт, саха, тыва, алтай, хакас және басқа да түркі халықтары өмір сүреді. Сондықтан Ресейдің түркі әлемімен терең тарихи, мәдени және өркениеттік байланысы бар. Осы тұрғыдан алғанда, Ресейді «ТМҰ+» форматына тарту түркі мемлекеттері мен Ресей арасындағы диалогты жаңа институционалдық деңгейге көтеруге мүмкіндік береді.
Екіншіден, бұл – Қазақстанның дипломатиялық прагматизмін көрсетеді. Қазақстан Ресеймен қалыптасқан қарым-қатынасын дамыта отырып, түркі интеграциясын да нығайтуға мүдделі. Бұл екі бағытты үйлестіру еліміздің халықаралық дипломатиядағы мүмкіндіктерін кеңейтеді.
Үшіншіден, бұл – түркі интеграциясының географиялық және саяси ауқымын кеңейтуге бағытталған қадам. Ресей ұйымның бақылаушысы немесе «ТМҰ+» форматындағы серіктесі ретінде қатысса, ұйымның Еуразиялық кеңістіктегі диалогтық әлеуеті арта түседі. Мұндай ынтымақтастық егемендік пен мемлекеттердің теңдігі қағидаттарына негізделеді.
Осы орайда Президенттің Түркі мемлекеттері ұйымы әскери-саяси блок емес, өзара тиімді ынтымақтастық алаңы болуы керек деген ұстанымын да атап өткен жөн. Бұл Қазақстанның бейбіт диалог пен серіктестікті дамытуға бағытталған сыртқы саясатын көрсетеді.
«Менің пайымдауымша, Ресейге қатысты бастаманың стратегиялық мәні – Қазақстанның халықаралық қатынастардағы байланыстырушы мемлекет ретіндегі рөлін күшейтуінде. Қазақстан Батыс пен Шығыстың, Еуропа мен Азияның, түркі әлемі мен Еуразиялық кеңістіктің арасындағы саяси және экономикалық байланысты дамытуға зор үлес қоса алады», – деді саясаттанушы Ардақ Монтаев.
Бұл ұсыныс – Ресеймен диалогты кеңейтуге және түркі мемлекеттері арасындағы ынтымақтастықтың жаңа мүмкіндіктерін қалыптастыруға бағытталған маңызды дипломатиялық бастама. Оның одан әрі жүзеге асуы Ұйым мүшелерінің ортақ шешіміне байланысты.
Экономикалық ықпалдастық және инвестиция
— Президент түркі елдерімен тауар айналымының 40 пайызға өскенін атап өтіп, экономикалық ықпалдастықты тереңдету жөнінде бастамалар көтерді. Бұл ұсыныстар өңірлік экономикалық байланысты қалай нығайтады?
— Менің ойымша, түркі интеграциясының келесі кезеңі мәдени-гуманитарлық жақындасуды нақты экономикалық нәтижелермен толықтыруға бағытталуы тиіс. Себебі мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықтың тұрақтылығы ортақ экономикалық мүдделер мен өзара тиімді серіктестікке негізделеді.
Президент келтірген мәліметке сәйкес, 2026 жылы Қазақстанның Түркі мемлекеттері ұйымына мүше елдермен тауар айналымы 10 миллиард АҚШ долларына жуықтап, өткен жылмен салыстырғанда 40 пайызға өскен. Бұл – экономикалық ынтымақтастықтың қарқынды дамып келе жатқанын көрсететін маңызды көрсеткіш.
Ендігі міндет – осы өсімді өндірістік кооперацияны дамыту, инвестиция тарту, жаңа нарықтарға шығу және ортақ экономикалық жобаларды жүзеге асыру арқылы одан әрі нығайту.
Президенттің бастамаларын үш негізгі бағыт бойынша қарастыруға болады.
Бірінші бағыт – институционалдық экономикалық интеграция.
Мемлекет басшысы «Түркі әлемінің келешегі – 2040» бағдарламасын сапалы жүзеге асыруды және 2027–2031 жылдарға арналған ТМҰ стратегиясын жедел қабылдауды ұсынды. Бұл құжаттар экономикалық ынтымақтастықтың басым бағыттарын айқындап, ортақ жобаларды жүйелі жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
Екінші бағыт – инвестициялық және өндірістік кооперация.
Бұл ретте Түркі инвестициялық қорының мүмкіндіктерін пайдалану ерекше маңызды. Қор арқылы ортақ өндірістік жобаларды қаржыландыруға, шағын және орта бизнесті қолдауға, өнеркәсіптік кәсіпорындар арасындағы байланысты нығайтуға болады.
Мәселен, Қазақстан ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру мен өңдеу саласында, Өзбекстан жеңіл өнеркәсіпте, Түркия машина жасау мен технологияда, Әзербайжан энергетика мен логистикада маңызды әлеуетке ие. Осы мүмкіндіктерді біріктіру арқылы мемлекеттер арасында өзара тиімді өндірістік тізбектер қалыптастыруға болады.
Үшінші бағыт – кәсіпкерлік байланыстарды жандандыру.
Президент Түркі сауда-өнеркәсіп палатасының жұмысын күшейтіп, 2027 жылы Қазақстанда Іскерлік форум өткізуді ұсынды. Мұндай кездесулер кәсіпкерлер арасындағы тікелей байланысты нығайтып, жаңа инвестициялық жобалардың, экспорттық келісімдер мен бірлескен кәсіпорындардың ашылуына жол береді.
Сонымен қатар кедендік рәсімдерді жеңілдету, техникалық стандарттарды үйлестіру, көлік шығындарын оңтайландыру және өзара инвестиция көлемін арттыру экономикалық байланыстың одан әрі дамуына ықпал етеді.
Түптеп келгенде, экономикалық интеграция түркі мемлекеттерінің халықаралық нарықтағы бәсекеге қабілеттілігін күшейтеді. Ал Қазақстан үшін бұл экспорттық нарықтарды әртараптандыруға, инвестициялық мүмкіндіктерді кеңейтуге және ұлттық экономиканың тұрақты дамуына серпін беретін маңызды бағыт.
Көлік дәліздері мен транзиттік әлеует
— Қасым-Жомарт Тоқаев Орта дәлізбен қатар өзге де көлік бағыттарын дамытудың маңызын айтты. Бұл Қазақстанның транзиттік әлеуеті мен халықаралық экономикалық мүмкіндіктерін қалай кеңейтеді?
— Бұл мәселе Қазақстанның ұзақ мерзімді геоэкономикалық стратегиясымен тікелей байланысты. Себебі қазіргі әлемде көлік дәліздері тауар тасымалдайтын инфрақұрылыммен шектелмейді. Олар мемлекеттердің экономикалық ықпалын, халықаралық саудадағы орнын және стратегиялық мүмкіндіктерін айқындайтын маңызды факторға айналды.
Қазақстанның басты артықшылықтарының бірі – Еуропа мен Азияның арасындағы географиялық орналасуы. Бұл мүмкіндікті тиімді пайдалану үшін заманауи инфрақұрылым, дамыған логистика, озық технологиялар және халықаралық серіктестік қажет.
Осы тұрғыдан алғанда, Президенттің Орта дәлізбен қатар Солтүстік – Оңтүстік бағытын және «Бір белдеу, бір жол» бастамасын дамыту жөніндегі ұстанымы өте орынды.
Бірнеше маңызды аспектіні атап өткім келеді.
Біріншіден, Орта дәліз Қазақстанның Еуропа мен Азия арасындағы транзиттік маңызын арттырады.
Транскаспий халықаралық көлік бағыты Қазақстан, Каспий теңізі, Әзербайжан, Грузия және Түркия арқылы Еуропа нарығына шығуға мүмкіндік береді. Бұл бағыттың дамуы Қазақстанның халықаралық саудадағы рөлін күшейтіп, экспорттық мүмкіндіктерін кеңейтеді.
Президенттің мәліметі бойынша, 2026 жылдың алғашқы тоғыз айында Орта дәліз арқылы тасымалданған жүк көлемі 30 пайызға, ал транзиттік тасымал 90 пайызға өскен. Бұл көрсеткіштер бағыттың әлеуеті артып келе жатқанын аңғартады.
Екіншіден, көлік бағыттарын дамыту Қазақстанның халықаралық экономикалық байланыстарын кеңейтеді.
Солтүстік – Оңтүстік халықаралық көлік дәлізі Қазақстанды Ресей, Каспий маңы мемлекеттері, Иран және Парсы шығанағы елдерімен байланыстырады. Бұл бағыт қазақстандық өнімдердің Таяу Шығыс пен Оңтүстік Азия нарықтарына шығуына жаңа мүмкіндіктер ашады.
Ал Қытайдың «Бір белдеу, бір жол» бастамасы Қазақстанның шығыс бағыттағы транзиттік және өндірістік әлеуетін арттыруға ықпал етеді.
Осылайша, Қазақстан бірнеше халықаралық экономикалық бағытты байланыстыратын маңызды логистикалық орталыққа айнала алады.
Үшіншіден, транзиттік әлеуетті арттыру ішкі экономиканың дамуына да серпін береді.
Көлік инфрақұрылымының дамуы жаңа жұмыс орындарын ашуға, логистикалық орталықтарды қалыптастыруға, отандық өндірісті ынталандыруға және өңірлердің инвестициялық тартымдылығын арттыруға мүмкіндік береді.
Мысалы, Құрық және Ақтау порттарын жаңғырту, теміржол өткізу қабілетін арттыру, шекаралық өткізу бекеттерін цифрландыру және логистикалық орталықтарды дамыту осы стратегияның маңызды құрамдас бөліктері саналады.
Сонымен қатар Қазақстанның транзиттік әлеуетін арттыруда қосымша құн қалыптастырудың маңызы зор. Жүк тасымалымен қатар, өз аумағымызда тауарларды сақтау, өңдеу және қайта өңдеу қызметтерін дамыту экономикалық тиімділікті арттырады.
Менің ойымша, Қазақстанның болашақтағы экономикалық артықшылығы табиғи ресурстарымен қатар, Еуразиядағы логистикалық және сауда-экономикалық байланыстарды ұйымдастыра алу қабілетімен де өлшенетін болады.
Сондықтан Мемлекет басшысының көлік дәліздерін дамыту жөніндегі бастамаларын Қазақстанның географиялық артықшылығын стратегиялық экономикалық капиталға айналдыруға бағытталған маңызды қадам деп бағалаймын.
Цифрландыру және тарихи мұраны сақтау
— Президент цифрландыру, жасанды интеллект және ортақ тарихи мұраны сақтау бағытында ынтымақтастықты ұсынды. Бұл бастамалар түркі әлемінің бірлігін нығайтып, Қазақстанның халықаралық беделін қалай арттырады?
— Менің ойымша, бұл – Президенттің түркі интеграциясына қатысты бастамаларының перспективалы бағыттарының бірі. Себебі XXI ғасырда мемлекеттердің халықаралық аренадағы бәсекеге қабілеттілігі экономикалық қуатымен қатар, ғылыми-технологиялық даму деңгейіне, адами капиталының сапасына және инновациялық мүмкіндіктеріне де байланысты.
Қазіргі уақытта жасанды интеллект, цифрлық экономика, үлкен деректер және киберқауіпсіздік халықаралық қатынастардың жаңа күн тәртібін қалыптастырып отыр. Сондықтан түркі мемлекеттерінің осы бағыттарда бірлесіп әрекет етуі олардың технологиялық әлеуетін арттырып, әлемдік бәсекеде жаңа мүмкіндіктерге жол ашады.
Бұл бастаманың маңызын үш негізгі бағыт бойынша қарастыруға болады.
Бірінші бағыт – технологиялық интеграция және цифрлық егемендік.
Қазақстан соңғы жылдары цифрлық трансформация мен жасанды интеллект саласын мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының біріне айналдырды.
Президент саммитте елімізде Alem.ai жасанды интеллект орталығы құрылғанын, Qazaq AI Research университеті ашылғанын, қуаттылығы 1 ГВт болатын деректерді өңдеу орталықтарының алқабы құрылып жатқанын және суперкомпьютерлер іске қосылғанын атап өтті. Сонымен қатар Қазақстанның осы тәжірибені бауырлас мемлекеттермен бөлісуге дайын екенін білдірді.
Бұл ретте түркі мемлекеттері арасында ортақ цифрлық инфрақұрылым қалыптастыруға, жасанды интеллект саласында бірлескен ғылыми зерттеулер жүргізуге, университеттер мен ғылыми орталықтар арасындағы әріптестікті дамытуға мүмкіндік бар. Киберқауіпсіздік саласындағы ортақ стандарттар мен ақпарат алмасу тетіктері де осы ынтымақтастықтың маңызды бөлігіне айнала алады.
Президент ұсынған Киберқауіпсіздік кеңесі мен Цифрлық мониторинг және инновациялар орталықтарын құру бастамалары осы бағыттағы серіктестікті дамытуға негіз болады.
Болашақта түркі мемлекеттерінің ортақ цифрлық кеңістігін қалыптастыру да маңызды бағыттардың біріне айналуы мүмкін. Бұл электрондық сауда, білім беру, ғылыми коммуникация және мемлекеттік қызметтер саласындағы ынтымақтастықты жаңа деңгейге көтереді.
Екінші бағыт – ортақ тарихи мұра және өркениеттік бірегейлік.
Түркі мемлекеттерін жақындастыратын маңызды факторлардың бірі – ортақ тарихи тамыр, тілдік туыстық, мәдени құндылықтар және өркениеттік сабақтастық.
Ортақ тарих – қазіргі қоғамдық бірегейлікті нығайтып, болашақ ұрпақты біріктіретін маңызды интеллектуалдық ресурс. Осы тұрғыдан алғанда, Президенттің Түркі өркениеті орталығын және «Мәңгілік ел» орталығын құру, Түркі өркениетінің мұрасын сақтау жөніндегі конвенцияны қабылдау бастамаларының ғылыми және мәдени маңызы зор.
Сонымен қатар «Қазақстан тарихы: ежелгі дәуірден бүгінге дейін» атты жеті томдық академиялық еңбектің әзірленуі түркі халықтарының тарихи сабақтастығын ғылыми тұрғыдан зерделеуге мүмкіндік береді.
Ортақ тарихи мұраны зерттеу арқылы түркі халықтарының әлемдік өркениетке қосқан үлесін тереңірек танытуға болады. Ұлы Жібек жолы, ежелгі түркі мемлекеттері, дала өркениеті, ғылым мен мәдениеттің дамуы – халықаралық ғылыми ынтымақтастықты кеңейтуге негіз болатын маңызды тақырыптар.
Сондықтан тарихи мұраны сақтау мен цифрландыруды қатар дамыту қажет. Бұл бағытта ортақ электрондық архивтер, цифрлық кітапханалар, тарихи карталар және ғылыми деректер базасын қалыптастыруға болады.
Үшінші бағыт – Қазақстанның халықаралық беделі мен жұмсақ күш саясатын дамыту.
Халықаралық қатынастар теориясындағы «жұмсақ күш» ұғымы мемлекеттің басқа елдерге мәдениеті, білімі, ғылымы, құндылықтары және даму тәжірибесі арқылы ықпал ету қабілетін білдіреді.
Қазақстан үшін түркі әлеміндегі мәдени-гуманитарлық және ғылыми ынтымақтастық халықаралық мәдени дипломатияны дамытудың маңызды құралы саналады.
Бұл ретте Түркістан қаласының тарихи және рухани орталық ретіндегі рөлін ерекше атап өткен жөн. Қожа Ахмет Ясауи мұрасы, ортағасырлық қалалар мен Ұлы дала өркениеті Қазақстанның халықаралық мәдени байланыстарын дамытуға мүмкіндік беретін маңызды құндылықтар.
Қазақстанда ғылыми конференциялар, халықаралық форумдар, академиялық алмасу бағдарламалары мен мәдени жобаларды жүйелі түрде өткізу еліміздің түркі әлеміндегі ғылыми және мәдени ынтымақтастық орталығы ретіндегі рөлін кеңейте түседі.
«Осылайша, цифрлық технологиялар мен тарихи мұраны сақтау – түркі мемлекеттерінің болашақтағы дамуын толықтыратын өзара сабақтас бағыттар. Олардың үйлесімді дамуы ғылыми байланысты нығайтуға, ортақ мәдени құндылықтарды дәріптеуге және түркі әлемінің халықаралық аренадағы мүмкіндіктерін кеңейтуге ықпал етеді», – деп қорытындылады Ардақ Монтаев.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
