Қазақстан геологиялық барлауды цифрлық жүйеге көшіріп, соңғы екі жылда 54 жаңа кен орнын мемлекеттік есепке қойды. Ендігі мақсат табылған шикізатты өндірумен шектелмей, ел ішінде өңдеп, жоғары қосылған құны бар дайын өнім шығаратын тұтас өндірістік тізбек қалыптастыруға бағытталған, – деп жазады Ertenmedia.kz.
Үкімет Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Жолдауларында берген тапсырмалары аясында жер қойнауын геологиялық зерттеу жүйесін жаңартып жатыр. Негізгі басымдық барлау тиімділігін арттыруға, цифрлық құралдарды енгізуге және минералдық-шикізат базасын ұтымды пайдалануға берілген. Ондаған жыл бойы жиналған геологиялық мұрағат Big Data мен жасанды интеллект алгоритмдеріне бейімделмек.
Қазақстан аумағын геологиялық-геофизикалық зерттеу әзірге 1:200 000 масштабта жүргізіліп келеді. Осы деңгейде зерделенген аумақтың көлемі шамамен 2,04 млн шаршы шақырымға жеткен. 2026 жылдың қорытындысында көрсеткішті 2,2 млн шаршы шақырымға дейін ұлғайту жоспарланған.
Сала енді анағұрлым дәл 1:50 000 масштабтағы геологиялық картаға түсіруге көшіп жатыр. Биыл перспективалы кен учаскелерін анықтауға арналған 20 жоба басталды. Зерттеу жүргізілетін аумақтың жалпы көлемі 100 мың шаршы шақырымды құрайды.
Іздеу жұмыстары алтын, мыс, полиметалл, литий, вольфрам, молибден, сирек және сирек жер металдары болуы ықтимал аумақтарды қамтиды. Мамандар аэрогеофизикалық және геохимиялық әдістерді, жерді қашықтан зондтау мәліметтерін және заманауи зертханалық талдауды қолданады. Жаңа тәсіл кең аумақты жалпылама шолудан нақты перспективалы нүктелерді терең зерттеуге көшуге мүмкіндік береді.
Тереңдетілген картография мемлекетке минералдық әлеуетті дәлірек бағалауға жол ашады. Инвестор белгілі бір учаскенің геологиялық құрылымы мен ықтимал қорына қатысты жүйеленген ақпарат алады. Нәтижесінде барлау тәуекелі төмендеп, капитал салуға лайық аумақты таңдау жеңілдейді.
Геологиялық зерттеулер соңғы екі жылда елдің минералдық-шикізат қорын едәуір толықтырды. 2024 жылы мемлекеттік есепке алғаш рет 35 кен орны қойылды. Олардың 23-і қатты пайдалы қазбаға, алтауы көмірсутек шикізатына және тағы алтауы жерасты суына тиесілі.
2025 жылы мемлекеттік тізімге тағы 19 кен орны қосылды. Соның 17-сі қатты пайдалы қазба, біреуі көмірсутек шикізаты және біреуі жерасты суы санатына жатады. Осылайша, 2024-2025 жылдары есепке алынған жаңа кен орындарының саны 54-ке жетті.
Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің дерегінше, екі жылда алтын қоры мен ресурсы 157 210,6 келіге толыққан. Күміс 9 432 тоннаға, мыс 122,7 мың тоннаға, мырыш 171,9 мың тоннаға және қорғасын 114,8 мың тоннаға өсті. Хром рудасының көлемі 927 мың тоннаға артқан.
Темір рудасының ресурсы мен қоры 262 209,4 мың тоннаға ұлғайды. Марганец 11,052 мың тоннаға, фосфор рудасы 1 338,32 мың тоннаға толыққан. Мұнай қоры 199 мың тоннаға, газ 22 млрд текше метрге және жерасты суы тәулігіне 104,148 мың текше метрге артты.
Қазір мемлекеттік есепте түрлі пайдалы қазбаның шамамен 10 мың кен орны бар. Алайда кен орнының есепке алынуы оның бірден өнеркәсіптік өндіріске кірісетінін білдірмейді. Әр нысан қосымша барлау, қорды бекіту, экономикалық тиімділікті бағалау және экологиялық рәсімдерден өтуі керек.
Стратегиялық металдарды іздеу геологиялық саясаттың жеке бағытына айналды. Қазақстанда вольфрамның маңызды қоры Қараоба кен орнында орналасқан. Литий бойынша Қарағайлыақтас, Ахметкино және Ахмировское ірі нысандар қатарына енгізілген.
Молибденнің елеулі кен орындары Қарағанды облысында шоғырланған. Олардың арасында Көктенкөл, Жоғарғы Қайрақты және Солтүстік Қатпар бар. Абай облысындағы Айдарлы учаскесі де стратегиялық маңызы жоғары нысан ретінде қарастырылады.
Сирек және сирек жер металдары электроника, энергетика, байланыс пен жоғары технологиялық өндірісте кеңінен қолданылады. Сондықтан мұндай шикізатқа қол жеткізу өнеркәсіптік саясатпен қатар технологиялық қауіпсіздікке де әсер етеді. Қазақстан үшін негізгі міндет кенді шикізат күйінде сатпай, оны өңдейтін өндіріс қалыптастыруға тіреледі.
Іздеу бағдарламасына енгізілген 11 учаскедегі зерттеу аяқталған. Қарағанды облысындағы Күйректікөл ең перспективалы аумақ ретінде аталды. Мұнда лантан, церий, неодим және иттрий секілді сирек жер элементтерінің жоғары болжамды ресурсы анықталды.
Зерттелген учаскелердегі болжамды ресурс көлемі 935,4 мың тоннаға жетті. Ырғыз алаңында С2 санаты бойынша қосымша 795,8 мың тонна қор есептелген. Кеңқұдық, Ржавая Сопка, Миролюбовский, Боқай және Күней учаскелерінің әлеуеті де бағаланды.
Барлау ауқымының кеңеюі жер қойнауын пайдалану заңнамасын жаңартумен қатар жүріп жатыр. Соңғы үш жылда «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодекске бірнеше түзету енгізілді. Өзгерістер рәсімдерді цифрландыруды, инвестициялық тартымдылықты арттыруды және табиғи ресурсты ұтымды пайдалануды көздейді.
2024 жылғы түзетулер жер қойнауы учаскелерін бөлу ашықтығын арттыруға бағытталды. Аукцион өткізу тетігі жетілдіріліп, қатты пайдалы қазба, көмірсутек және уран салаларын реттейтін цифрлық сервис дами бастады. 2025 жылы Жер қойнауын пайдаланудың бірыңғай платформасын қалыптастыру жұмысы жалғасты.
Бірыңғай платформаның құқықтық мәртебесі заңмен бекітілді. Электрондық аукцион өткізу аясы кеңейіп, стратегиялық инвесторларды қолдайтын қосымша шаралар қарастырылды. Аз зерттелген аумақты игеруге қатысты реттеу тетігі де нақтыланды.
Мемлекеттік геологиялық зерттеу бюджет бағдарламасы арқылы қаржыландырылады. 2024-2026 жылдарға бөлінген жалпы қаражат көлемі 62,4 млрд теңгені құрады. Соның 6,6 млрд теңгесі 2024 жылға, 7,9 млрд теңгесі 2025 жылға және 47,9 млрд теңгесі 2026 жылға тиесілі.
Бағдарлама аясында өңірлік геологиялық түсіру, іздеу-бағалау және іздеу-барлау жұмысы жүргізіліп жатыр. Жиналған мәлімет жер қойнауын мемлекеттік басқаруға және инвестордың шешім қабылдауына негіз болады. Қаржыландырудың күрт өсуі геологиялық зерттеуді экономикалық әртараптандырудың стратегиялық құралына айналдыруға бағытталған.
Саладағы ең ауқымды өзгерістің бірі мұрағаттағы ақпаратты цифрлық кеңістікке көшірумен байланысты. Бірыңғай платформада Қазақстанның жер қойнауын пайдалану картасы жасалып, геологиялық есептердің 66,1 мың алғашқы томы орналастырылды. Оларға географиялық тұрғыдан 109,5 мың зерттеу контуры байланыстырылған.
Қазір 4,8 млн-нан астам бастапқы геологиялық ақпарат бірлігі цифрландырылды. Оның құрамына қағаздағы 4,3 млн парақ, 355 мың графикалық қосымша, 97 мың магниттік таспа және 62 мың картридж кіреді. Бұрын архив қоймасында сақталған материал енді бірыңғай цифрлық ресурсқа айналып келеді.
Инвестор белгілі бір аумақты алдын ала бағалау үшін әр архивті жеке аралауға мәжбүр болмайды. Цифрлық картадан есептерді қарап, зерттелген аумақтың шекарасын және учаскенің ықтимал тартымдылығын анықтай алады. Мұндай ашықтық уақытты үнемдеп, геологиялық ақпаратқа қол жеткізудегі әкімшілік кедергіні азайтады.
Келесі міндет жиналған мәліметті жай электрондық көшірме күйінде қалдырмауға байланысты. Құжаттар машина оқи алатын форматқа көшіріліп, құрылымдалған деректер қорына біріктіріледі. Сонда жасанды интеллект миллиондаған жазбаны салыстырып, перспективалы аумақты анықтауға көмектесе алады.
Жасанды интеллект геологтың жұмысын толық алмастырмайды. Ол ескі есеп, карта, геохимиялық көрсеткіш пен спутниктік мәлімет арасындағы жасырын байланысты жылдам табуға мүмкіндік береді. Соңғы шешім далалық зерттеу, бұрғылау және зертханалық сараптама нәтижесімен қабылданады.
Үкімет геологиялық дерек, интерактивті карта, Big Data сараптамасы мен жасанды интеллектіні бір инвестициялық тізбекке біріктіруді көздейді. Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі минералдық-шикізат базасының мемлекеттік есебін де цифрлық трансформациядан өткізіп жатыр. Кен орны, қор және жер қойнауын пайдалану нысаны туралы мәлімет ортақ ақпараттық кеңістікке жинақталады.
Стратегиялық мақсат ресурсты табудан дайын өнім шығаруға дейінгі тұйық өндірістік тізбек құруға негізделген. Геологиялық барлаудан кейін өндіру, терең өңдеу және жоғары қосылған құны бар тауар жасау кезеңі жалғасуы керек. Осындай модель Қазақстан экономикасын шикізат экспортына тәуелділіктен біртіндеп алыстатады.
Соңғы үш жылда барлау кезеңінен өндіруге өту жеті келісімшарт бойынша рәсімделді. Оның үшеуі 2024 жылы, екеуі 2025 жылы және тағы екеуі 2026 жылы жүзеге асқан. Осы аралықта қатты пайдалы қазбаларды өндіруге 96 лицензия берілді.
2024 жылы 33 лицензия рәсімделсе, 2025 жылы олардың саны 32 болды. 2026 жылы тағы 31 лицензия берілген. Көрсеткіш барлау қорытындысын нақты өндірістік жобаға айналдыру үдерісі жүріп жатқанын аңғартады.
Мұнай-газ секторындағы негізгі ресурсқа мұнай, шикі газ және табиғи битум жатады. Ішкі энергетикалық қауіпсіздікті нығайту үшін аз зерттелген шөгінді бассейндерді игеруге басымдық берілген. 2025-2026 жылдары мұнай-газ бағытындағы сегіз кен орны өндіру кезеңіне көшірілді.
Қазақстан геологиясының келесі кезеңі зерттеу дәлдігіне, цифрлық дерек сапасына және жасанды интеллект мүмкіндігіне тәуелді болады. Негізгі міндет барлау нәтижесі мен өнеркәсіптік игеру арасында үздіксіз байланыс орнатуға тіреледі. Перспективалы ресурсты анықтау, барлау, өндіру, өңдеу және дайын өнім шығару бірізді экономикалық үдеріске айналуға тиіс.
Екі жылда ашылған 54 кен орны елдің ресурстық базасын кеңейтті. Енді сол қорды инвестициялық және өнеркәсіптік жобаға айналдыру шешуші мәнге ие. Жер астындағы байлықтың нақты құны оның көлемімен емес, Қазақстан экономикасына қанша өндіріс, технология және жұмыс орны әкелгенімен өлшенеді.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
