Ат үстінде жүріп құрлықтарды жалғаған түркі әлемінің тарихын жылқысыз елестету қиын. Алматыдағы Ғылым ордасында өткен халықаралық конференцияда ғалымдар салт аттылықтың әскери тәжірибеден тұтас өркениеттік құбылысқа дейінгі даму жолын талдады, — деп жазады Ertenmedia.kz.
«Орта ғасырлардағы түркі мәдениетіндегі салт аттылық феномені» атты халықаралық ғылыми конференция 2026 жылғы 21-22 қыркүйекте ұйымдастырылды. Екі күндік жиынға түркі халықтарының тарихын, дәстүрін және мәдени мұрасын зерттеп жүрген отандық және шетелдік мамандар қатысты. Басқосу ортағасырлық ат мәдениетін жаңа ғылыми пайыммен зерделейтін кәсіби алаңға айналды.
Конференцияның негізгі мақсаты жылқы мен салт аттылықтың түркі өркениетіндегі орнын кешенді зерттеуге бағытталды. Ғалымдар ат мәдениетінің әскери жүйеге, қоғамдық өмірге, билік қатынастарына және рухани мұраға ықпалын қарастырды. Тақырыпты зерттеуде қолданылатын заманауи пәнаралық тәсілдер де ғылыми пікірталастың өзегіне айналды.
Жиынға Қазақстанмен қатар Түркия, Иран және Өзбекстаннан келген тарихшылар, археологтар, этнологтар, филологтар мен өнертанушылар қатысты. Олар жазба деректерді, археологиялық олжаларды, этнографиялық мәліметтерді және фольклорлық мұраны өзара салыстыра отырып талдау жасады. Мұндай ғылыми тоғысу салт аттылық феноменінің бір ғана дәуірмен немесе аймақпен шектелмейтінін көрсетті.
Конференция жұмысына Ғылым ордасы, Ыстанбұл университеті, Ыстанбұл Жаңа ғасыр университеті және Пири Реис университетінің өкілдері қатысты. Қазақстандық ғылыми ортаны Р.Б.Сүлейменов атындағы Шығыстану институты, Ш.Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты, М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты таныстырды. Сондай-ақ Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерватория және басқа да ұйымдардың мамандары баяндама жасады.
Зерттеушілер дәстүрлі түркі қоғамындағы жылқының күнделікті тіршілік пен мемлекетті басқарудағы орнына тоқталды. Атты әскердің қалыптасуы, жылқы шаруашылығының дамуы және салт аттылық өнерінің ерекшеліктері нақты деректер арқылы сараланды. Еуразия мен Таяу Шығыс халықтары арасындағы мәдени және практикалық ықпалдастық та назардан тыс қалған жоқ.
Жылқы және жауынгерлік рух
Орта ғасырларда жылқы көлік құралы немесе шаруашылық түлігі қызметімен ғана шектелмеді. Ол әскери басымдықтың, саяси биліктің, әлеуметтік мәртебенің және кеңістікті игерудің маңызды тетігіне айналды. Түркі қауымдарының жылдам қозғалу қабілеті мен жауынгерлік қуаты құрлықтағы саяси үдерістерге тікелей ықпал етті.
Конференцияда жазба мұраға ерекше мән берілді. Ғалымдар «Құтадғу білік» шығармасындағы ат мәдениетін, араб және түркі жазба ескерткіштеріндегі әскери-атшылық дәстүрлерді талдады. Фурусийя өнері мен қыпшақ текті мәмлүктердің жауынгерлік машығы және ат ойындары туралы зерттеулер де таныстырылды.
Фурусийя ортағасырлық мұсылман әлеміндегі атқа міну, қару қолдану және жауынгер даярлау жүйесін қамтыған күрделі өнер саналады. Оның қалыптасуына түркі әскери дәстүрінің ықпалы ғылыми баяндамаларда жан-жақты көрсетілді. Қыпшақ мәмлүктерінің билікке көтерілуінде де ат үстіндегі шеберлік пен әскери тәртіп айрықша рөл атқарған.
Селжүк Анадолысындағы сопылық дәстүр мен салт аттылық мәдениетінің өзара байланысы жеке зерттеу тақырыбына айналды. Қашқай түркілерінің жылқыға қатысты салттары мен Орхон-Енисей жазбаларындағы ат бейнесі де талқыланды. Осы деректер түркі дүниесінде жылқының тұрмыстық мағынамен бірге терең рухани мазмұн иеленгенін аңғартты.
Ғылыми жиынның географиялық және хронологиялық ауқымы кең болды. Қытай жазба деректерінде ежелгі Ферғананың даңқын шығарған «аспан аттары» туралы мәліметтер сараланды. Аталған жылқылардың халықаралық саудаға, әскери бәсекеге және мемлекетаралық қатынастарға тигізген ықпалы қарастырылды.
Еуразияны өзгерткен салт аттылық мәдениеті қайта танылды
Зерттеушілер «Түзүкат-и Темури» еңбегіндегі атты әскер мен әскери-саяси дәстүрге де назар аударды. Жошы ұлысының Еуропа жорықтарындағы әскери фактор және көшпелі әскердің қозғалыс мүмкіндігі ғылыми тұрғыдан бағаланды. Түркі халықтарының ат әбзелдері, қару-жарағы мен жауынгерлік тәжірибесіне арналған баяндамалар тарихи көріністі толықтыра түсті.
Пікірталастың елеулі бөлігі эпикалық және көркем мұрадағы жылқы бейнесіне арналды. Ғалымдар «Алпамыс батыр» мен «Құламерген» эпостарындағы тұлпардың көркемдік қызметін зерттеді. Қазақ дастандары мен күйлеріндегі жылқы образының символдық мазмұны да ғылыми талдау нысанына айналды.
Түркі эпосындағы ат батырдың сапарлас серігі әрі оның ерлігі мен болмысын толықтыратын киелі бейне ретінде көрінеді. Тұлпарға адамның тілегін түсінетін, қауіптен сақтандыратын және иесін мұратына жеткізетін қасиеттер беріледі. Мұндай сарындар атқа қатысты дәстүрлердің тарихи жадта ұзақ сақталғанын көрсетеді.
Зооморфтық символика мен жылқының түркі халықтарының дүниетанымындағы орны да кеңінен сөз болды. Ат бейнесі еркіндік, қозғалыс, күш, мәрттік және кеңістік ұғымдарымен сабақтастырылды. Ғалымдар осындай мәдени кодтардың қазіргі түркі халықтарының өнері мен дәстүрінде әлі де жалғасып келе жатқанын атап өтті.
Конференция бағдарламасы жылқы шаруашылығының тарихынан әскери өнер мен ат әбзелдеріне дейінгі сан алуан бағытты қамтыды. Жазба ескерткіштер, эпикалық дәстүр, музыка, бейнелеу өнері және салт аттылықтың символдық мәні бір ғылыми кеңістікте қарастырылды. Пәнаралық тәсіл әртүрлі дереккөздердегі мәліметтерді салыстырып, ортақ тарихи заңдылықтарды анықтауға мүмкіндік берді.
Екі күндік басқосудың қорытындысында ұсынылған зерттеулер мен алдағы ғылыми ынтымақтастықтың мүмкіндіктері талқыланды. Қатысушылар Еуразиядағы ат мәдениетін зерттеуде халықаралық байланыстарды күшейту қажеттігіне назар аударды. Конференцияға қатысқан ғалымдар мен мамандарға сертификаттар табысталды.
Халықаралық жиын салт аттылықтың түркі өркениетін қалыптастырудағы айрықша рөлін қайта пайымдауға жол ашты. Жазба, археологиялық және фольклорлық деректерді қатар пайдалану тарихи мұраны тереңірек танудың мүмкіндігін көрсетті. Ғылым ордасындағы кездесу қазақстандық және шетелдік зерттеушілер арасындағы байланысты нығайтып, жаңа бірлескен жобаларға негіз қалады.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
