Антропогендік климат өзгерісі Жердегі орташа температураның көтерілуін жалғастырып жатқанда, ғалымдар ғаламшарды жасанды жолмен салқындату тәсілдерін зерттеуде. Алайда теңіз бұлттарын ағарту технологиясы Тынық мұхитындағы аса маңызды климаттық айналымды бұзуы ықтимал, – деп жазады Ertenmedia.kz.
Ұсынылып отырған әдіс мұхит үстіндегі аласа бұлттарды жарығырақ етіп, олардың Күн сәулесін ғарышқа көбірек шағылыстыруына негізделген. Осылайша Жер бетіне түсетін күн энергиясы азайып, температураның өсуі баяулауға тиіс.
Бір қарағанда, тәсіл қарапайым әрі тез жүзеге асатындай көрінеді. Бірақ климат өзара тығыз байланысқан күрделі жүйе болғандықтан, мұхиттың бір бөлігін салқындату мыңдаған шақырым жердегі жауын-шашынға, желге және ауыл шаруашылығына әсер етуі ықтимал.
Калифорния университетінің зерттеушілері жүргізген модельдеу осындай қауіптің бірін көрсетті. 2025 жылы Earth’s Future журналында жарияланған зерттеуде теңіз бұлттарын Тынық мұхитының шығыс бөлігінде ағарту Эль-Ниньо мен Ла-Нинья айналымының амплитудасын шамамен 61 пайызға төмендететіні анықталған.
Бұлттарды ағарту қалай жұмыс істейді
Бұлт ауадағы ұсақ бөлшектердің айналасына су буының жиналуы нәтижесінде қалыптасады. Мұндай бөлшектерге шаң, түтін, мұз кристалдары және теңіз тұзы жатады.
Теңіз бұлттарын ағарту жобасы арнайы кемелер арқылы атмосфераның төменгі қабатына тұзды судың өте ұсақ бөлшектерін шашуды қарастырады. Тұз бөлшектерінің айналасында көптеген майда су тамшысы түзіліп, бұлттың жарықты шағылыстыру қабілеті артады.
Теория бойынша аэрозольдер бірнеше күн ішінде атмосферадан табиғи жолмен жойылады. Сондықтан әдісті белгілі бір аймақта уақытша қолдануға және қажет болған жағдайда тоқтатуға болады деген болжам бар.
Бұл идеяға 1991 жылы Филиппиндегі Пинатубо жанартауының атқылауы да түрткі болды. Атмосфераға тараған сульфатты аэрозольдер Күн сәулесінің бір бөлігін шағылыстырып, келесі 15 айда Жердің орташа температурасын шамамен 0,6 градусқа төмендеткен.
Эль-Ниньоға төнетін негізгі қауіп
Эль-Ниньо – Оңтүстік тербелісі немесе ENSO Тынық мұхитында әр 2-7 жыл сайын қайталанатын табиғи цикл. Жылы су шығысқа, Америка құрлығының жағалауына қарай ығысқанда Эль-Ниньо, ал батысқа қарай жылжығанда Ла-Нинья қалыптасады.
Аталған құбылыс жаһандық ауа райына ықпал етеді. Ол бір өңірде құрғақшылықты күшейтсе, басқа аймақта нөсер, су тасқыны немесе дауыл туғызуы мүмкін.
Теңіз бұлттарын ағарту мұхит бетін салқындатып, судың булануын және атмосфераға көтерілетін ылғал көлемін азайтады. Сонымен бірге ұсақ аэрозольдерден түзілген майда тамшылардың жаңбырға айналуы қиындайды.
Зерттеушілердің моделінде осы әсерлер желдің, мұхит ағыстарының және судың жоғары көтерілу үдерісінің өзгеруіне әкелген. Нәтижесінде ENSO тербелісі айтарлықтай әлсіреп, Тынық мұхитының екі жағындағы жауын-шашын мөлшеріне қауіп төнген.
Ауыл шаруашылығы зардап шегуі мүмкін
Жауын-шашынның азаюы Оңтүстік-Шығыс Азиядағы муссон жүйесіне ықпал етуі ықтимал. Бұл аймақта миллиардтаған адамның азық-түлік қауіпсіздігі күріш және басқа дақылдар өсіруге қажетті маусымдық жауынға тәуелді.
Құрғақшылықтың күшеюі егін өнімділігін төмендетіп, су тапшылығын тереңдетуі мүмкін. Оның салдары азық-түлік бағасына, көші-қонға және мемлекеттердің әлеуметтік тұрақтылығына дейін әсер етуі ғажап емес.
Ғалымдар модельдеу нәтижесін барлық мұхит пен кез келген бұлтты ағарту жобасына бірдей қолдануға болмайтынын ескертеді. Анықталған қатер Тынық мұхитының шығысындағы нақты аумаққа орналастырылған жүйеге қатысты.
Соған қарамастан зерттеу климаттық инженерияны белгілі бір аймақтың ерекшелігін ескермей қолдану қауіпті екенін көрсетті. Ғаламдық температураны төмендеткен технология жекелеген елдерге құрғақшылық немесе жауын-шашын тапшылығын әкелуі мүмкін.
Стратосфералық аэрозоль қауіпсіз балама ма
Зерттеушілер стратосфераға аэрозоль енгізу әдісін де модельдеген. Бұл тәсілде ұшақтар күкірт диоксидін атмосфераның жоғары қабатына таратып, жанартау атқылауына ұқсас салқындату әсерін қалыптастырады.
Жоғары қабаттағы бөлшектер төмен орналасқан теңіз бұлттарына қарағанда кең аумаққа таралады. Соның нәтижесінде салқындау біркелкі жүріп, мұхиттың белгілі бір бөлігіне түсетін қысым азаяды.
Модельдеу кезінде стратосфералық аэрозольдердің ENSO айналымына айтарлықтай ықпалы байқалмаған. Зерттеушілер мұны салқындату әсерінің ғаламшарға біркелкі таралуымен түсіндіреді.
Алайда бұл нәтиже аталған технологияны толық қауіпсіз етеді деген сөз емес. Күн сәулесінің азаюы фотосинтезге, ауыл шаруашылығы дақылдарына, ормандар мен теңіз балдырларының өнімділігіне әсер етуі мүмкін.
Геоинженерия шығарындыларды қысқартуды алмастырмайды
Климаттық инженерияның саяси және құқықтық жағы да күрделі. Бір мемлекеттің қабылдаған шешімі басқа елде жауын-шашынның азаюына немесе ауа райының өзгеруіне әкелсе, жауапкершілікті кім көтеретіні белгісіз.
Технологияны бастағаннан кейін оны кенет тоқтату мәселесі де зерттеуді қажет етеді. Егер жасанды салқындату ұзақ уақыт қолданылып, кейін доғарылса, температураның жылдам көтерілу қаупі туындайды.
Ғалымдардың пайымдауынша, бірдей салқындату мақсатына бағытталған технологиялардың өңірлік салдары мүлдем бөлек болуы мүмкін. Сондықтан тәжірибелерді кең көлемде қолданбас бұрын мұхит, атмосфера, ауыл шаруашылығы және экожүйелерге ықпалы жан-жақты бағалануға тиіс.
Теңіз бұлттарын ағарту климат дағдарысының жылдам шешімі болып көрінгенімен, ол парниктік газдар шығарындыларын азайтудың орнын баса алмайды. Ғаламшардың табиғи тепе-теңдігіне араласу жылынуды бәсеңдетіп қана қоймай, адамзат күтпеген жаңа климаттық дағдарыстарды туындатуы ықтимал.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
