«Рик пен Морти» анимациялық сериалында Плутонды шамадан тыс игерген бөгде ғаламшарлықтар оның көлемін кішірейтіп жібергені айтылады. Ғылыми фантастикаға ұқсайтын осы құбылыстың шынайы нұсқасы Меркурийде болғанын ғалымдар анықтады. Күнге ең жақын планета әлі де кішірейіп жатыр, – деп жазады Ertenmedia.kz.
Күн жүйесіндегі ең кішкентай планета пайда болғаннан бері біртіндеп суып, жиырылып келеді. Жаңа зерттеу Меркурийдің бұрынғы көлемі осыған дейінгі есептеулерде дұрыс бағаланбағанын көрсетті. Планета ғалымдар ойлағаннан 10-30 пайызға көбірек қысқаруы ықтимал.
Geophysical Research Letters журналында жарияланған зерттеуді Германия аэроғарыш орталығы, Хоккайдо университеті және Токио университетінің мамандары жүргізген. Ғылыми топты планетолог Гаку Нисияма басқарды. Зерттеушілер Меркурийдің бүкіл бетіне таралған тектоникалық құрылымдарды қайта талдаған.
Жаңа есеп бойынша, планетаның диаметрі қалыптасқан уақытынан бері 23 шақырымға дейін қысқаруы мүмкін. Бұрынғы бағалау Меркурий диаметрінің 4-16 шақырымға азайғанын көрсеткен. Демек, ғарыш денесінің бастапқы көлемі ғалымдар болжағаннан үлкен болған.
Планетаның әжімдері нені көрсетеді
Меркурийдің бетінде әжім тәрізді жоталар мен қалақша пішінді тік жарлар көп кездеседі. Мұндай бедер планета қыртысының көлденең бағытта қысылып, бір қабатының екінші қабат үстіне ығысуынан қалыптасады. Олар ғарыш денесінің бір кездері үлкен болғанын дәлелдейтін геологиялық із саналады.
Үдерісті жаздың ыстығында кеуіп, мейізге айналған жүзіммен салыстыруға болады. Жүзімнің ішкі бөлігі кішірейген кезде сыртқы қабығы бүріседі. Меркурийдің ішкі қабаты суып, жиырылғанда оның қатты қыртысы да қысылып, жоталар мен жартастар түзілген.
Ғалымдар осы құрылымдардың жалпы ұзындығын өлшеу арқылы планетаның қаншалықты кішірейгенін есептейді. Алайда Меркурийдің беті метеорит соққысынан қалған кратерлерге, тау жыныстарының үйінділеріне және ежелгі жанартау материалдарына толы. Кедір-бұдырлы аумақтар көптеген тектоникалық ізді жасырып қалған.
Гаку Нисияма бастаған топ тегіс әрі жақсы сақталған аймақтардағы жота тығыздығын зерттеген. Кейін алынған көрсеткішті іздері көмескіленген аумақтарға қолданып, планета көлемінің өзгерісін қайта есептеді. Нәтижесінде бұрынғы зерттеулер жиырылу мөлшерін бірнеше шақырымға кем бағалағаны анықталды.
Күнге жақын планета неге суыған
Меркурий Күнге ең жақын орналасқанымен, оның ішкі қабаты миллиардтаған жыл бойы жылу жоғалтып келеді. Планета пайда болған кезде құрамындағы металдар мен тау жыныстары өте ыстық күйде болған. Уақыт өте ішкі жылу ғарышқа таралып, ядро мен мантияның көлемі азая бастаған.
Суыған материал жиырылған сайын қатты қабыққа қысым түседі. Қыртыс көлемі кішірейген ішкі бөлікке бейімделіп, қатпарланып немесе жарылады. Меркурий бетіндегі ұзын жарлар мен жоталар осы баяу өзгерістің нәтижесі.
Жиырылудың жаңа мөлшері планетаның ішкі құрылысы туралы бірнеше болжам ұсынады. Меркурийдің бастапқы температурасы өзге планеталардан жоғары болуы мүмкін. Тағы бір нұсқа бойынша, оның металл ядросы планета көлемімен салыстырғанда өте үлкен әрі кремний тәрізді жеңіл элементтерге кедей болған.
Меркурийдің радиусы шамамен 2440 шақырымды құрайды және оның ішкі бөлігінің басымын металл ядро алып жатыр. Сондықтан ядроның салқындауы планетаның жалпы көлеміне елеулі ықпал етеді. Ғалымдар Ай мен Марста да жиырылу белгілері барын, бірақ Меркурийдің алып ядросы оны ерекше зерттеу нысанына айналдыратынын айтады.
Күн қызуы да қыртысты өзгертуі мүмкін
Меркурийдің күндізгі және түнгі температурасы арасында үлкен айырмашылық бар. Күн сәулесі түсетін беті қатты қызса, түнгі бөлігінде температура күрт төмендейді. Осындай тұрақты жылыну мен суыну қыртыста қосымша кернеу қалыптастыруы ықтимал.
Бұған дейінгі зерттеулер Меркурий бетіндегі кейбір деформацияны Күн жылуымен байланыстырған. Дегенмен жаңа жұмыстың авторлары планетаның жаһандық жиырылуына ішкі қабаттың ұзақ уақыт бойы салқындауы негізгі себеп болғанын алға тартады. Күн жылуы жекелеген жер бедерінің қалыптасуына қосымша ықпал етуі мүмкін.
Жаңа есеп соңғы нәтиже болмауы да ықтимал. Кратерлер мен тау жыныстарының астында зерттеушілер әзірге байқай алмаған жоталар жатуы мүмкін. Ондай құрылымдар табылса, Меркурийдің қысқару мөлшері тағы ұлғаяды.
BepiColombo ғарыш миссиясының жоғары ажыратымдылықтағы суреттері осы мәселеге нақты жауап беруге көмектеседі. Жаңа деректер планета қыртысындағы ұсақ жарлар мен жасырын жоталарды анықтап, оның геологиялық тарихын толығырақ қалпына келтіруге мүмкіндік береді.
Меркурий Марсты зерттеуге жол ашады
Меркурийдегі жоталар мен жарлардың қалай қалыптасқанын түсіну басқа ғарыш денелерінің ішкі құрылысын зерттеуге де пайдалы. Ұқсас бедер Ай мен Марстың бетінен байқалған. Олардың таралуын салыстыру арқылы әр планетаның қанша жылу жоғалтқанын есептеуге болады.
Марстағы ежелгі жоталар ғаламшардың өткен кезеңде салқындап, көлемі азайғанын көрсетуі ықтимал. Болашақта адамдар Марс бетіне қонғанда осындай құрылымдарды тікелей зерттей алады. Жиналған деректер ғаламшардың қазіргі геологиялық белсенділігін бағалауға көмектеседі.
Меркурийдің жиырылуы планетаның көзге көрінерліктей тез кішірейіп жатқанын білдірмейді. Үдеріс миллиардтаған жылға созылған және адам өмірімен салыстырғанда өте баяу жүреді. Соған қарамастан оның «әжімдері» Күн жүйесі қалыптасқаннан бергі өзгерістерді сақтап қалған.
Фантастикалық сериалда Плутонның көлемін бөгде ғаламшарлықтардың әрекеті кішірейтеді. Меркурийге мұндай күрделі түсініктеме қажет болмады. Планетаны өзгерткен күш оның тереңінде жатқан алып ядро мен миллиардтаған жылға созылған салқындау үдерісі болып шықты.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
