Елмізде жасыл энергетика мен атом энергетикасын қатар дамыту мәселесі елдің ұзақ мерзімді энергия қауіпсіздігімен тікелей байланысты. Су, күн мен жел қуаты экологияға түсетін салмақты азайтса, атом электр станциясы өндіріс пен тұрмысқа үздіксіз базалық қуат беретін тұрақты тірек ретінде қарастырылып отыр. Осы ретте Ertenmedia.kz журналисті Энергетика саласының өкілі Серік Түйтібаев сұхбаттасып, АЭС құрылысының мәні, қауіпсіздік талабы, кадр даярлау, технология таңдауға қатысті әңгіме өрбіткен еді. Енді соған назар аударсаңыздар.
– Серік мырза, елімізде атом энергетикасын дамытуға қатысты көп айтыла бастады. Білікті маман ретінде атом энергетикасының мәні мен мазмұнын таразалап сайтымыздың оқырмандарына айтып берсеңіз?
– Бүгінде елдің энергияға сұранысы жыл сайын өсіп келеді. Өнеркәсіп дамып жатыр, жаңа зауыттар салынып, цифрлық инфрақұрылым кеңейіп келеді. Мұның бәрі тұрақты электр қуатын қажет етеді.
Су, күн, жел сияқты табиғи қуат көздері өте маңызды. Бірақ олардың бәрі ауа райына, маусымға, табиғи режимге тәуелді. Ал үлкен өндіріс, теміржол, металлургия, мұнай-химия, деректер орталығы, қала инфрақұрылымы тәулік бойы тоқтамайтын қуат сұрайды. Атом энергетикасы осы жерде базалық энергия көзі ретінде қажет болады.
Жасыл энергетика мен атом энергетикасын бір-біріне қарсы қою дұрыс емес. Екеуі бір жүйеде жұмыс істейді. Күн станциясы күн барда, жел станциясы жел болғанда жақсы қуат береді. Су электр станциясы да өзеннің деңгейіне, маусымға қарай өзгереді.
Ал атом электр станциясы тұрақты режимде жұмыс істейді. Ол жүйеге тәулік бойы қуат береді. Сондықтан атом энергетикасы жасыл энергетиканы ығыстырмайды, керісінше оның кем тұсын толықтырады. Энергетикада ең дұрыс жол әртүрлі қуат көзін тең ұстау.
– Үкімет алдағы уақытта елімізге қажетті энергияның жартысын табиғи қуат көздерінен алу туралы алдарына мақсат қойып отыр. Бұл қаншалықты жүзеге асады?
– Алдыға мақсатты қою оңай, ал оны іске асыру қиын. Жаңартылатын энергия көздері үшін тек станция салу жеткіліксіз. Оған желі мен резервтік қуат және энергия сақтау жүйесі керек. Күн мен жел тұрақсыз болғандықтан, жүйеде оларды теңестіретін сенімді қуат көзі болуы маңызды.
Егер елде базалық қуат жеткіліксіз болса, жасыл энергетиканың өзі толық ашыла алмайды. Сондықтан Қазақстанға күн де, жел де, су да, атом да қажет. Энергетика бір ғана көзге сүйенгенді көтермейді.
Сол себепті бізге алдағы уақытта салынатын АЭС-тер энергия тұрақтылығын береді. Атом станциясы ондаған жыл бойы үздіксіз жұмыс істей алады. Екіншіден, көмірге тәуелділікті азайтуға көмектеседі. Үшіншіден, өнеркәсіп үшін болжамды қуат көзі болады. Төртіншіден, ғылым, инженерия, машина жасау, құрылыс, білім беру саласына серпін береді.
АЭС тек электр шығаратын нысан емес. Оның айналасында үлкен технологиялық орта қалыптасады. Жоғары білікті инженер, физик, дәнекерлеуші, құрылысшы, автоматтандыру маманы, радиациялық қауіпсіздік сарапшысы дайындалады. Яғни бір станция тұтас инженерлік мектепті қозғалысқа түсіретінін естен шығармауымыз керек.
– Ал экономикаға әсері қандай болады?
– АЭС құрылысы ірі индустриялық жоба. Онда мыңдаған адам құрылыс кезінде жұмыс істейді, кейін станцияны пайдалану кезінде тұрақты жоғары білікті жұмыс орындары ашылады.
Жергілікті компаниялар құрылыс материалын, металл конструкциясын, қызмет көрсету, логистика, жобалау, техникалық бақылау бағытында қатыса алады. Ең бастысы, арзан әрі тұрақты энергия ұзақ мерзімді өндіріс жобаларына сенім береді. Инвестор зауыт салғанда бірінші сұрайтыны – электр қуаты жеткілікті ме, бағасы болжамды ма, жүйе тұрақты ма? АЭС осы сұраққа жауап бере алатын ірі құралдың бірі.
Қазақстанда атом саласының негізі бар. Еліміз уран өндіру бойынша әлемдегі ірі ойыншылардың бірі. Ядролық отын компоненттерін өндіру тәжірибесі бар. Үлбі металлургия зауыты базасында ядролық отын өндірісі жолға қойылғаны белгілі.
Бірақ уран өндіру мен АЭС пайдалану бірдей дүние емес. Станция салу үшін бөлек басқару мәдениеті, қатаң қауіпсіздік жүйесі, халықаралық стандартқа сай кадр, тәуелсіз бақылау, ашық коммуникация қажет.
Қазір осы бағытта институционалдық негіз қалыптасып жатыр. Қазақстанда Атом энергиясы жөніндегі агенттік құрылып, атом саласын дамытудың 2050 жылға дейінгі стратегиясы бекітілді. Ресми мәлімет бойынша, 2050 жылға қарай елде кемінде үш атом электр станциясы жұмыс істеуі көзделіп отыр.
– Бірінші АЭС бойынша қандай нақты қадам жасалды?
– 2024 жылғы референдумнан кейін Қазақстан АЭС құрылысына саяси және қоғамдық мандат алды. Кейін бірінші станцияға қатысты алаң ретінде Алматы облысының Жамбыл ауданы, Үлкен ауылы маңы таңдалды.
АЭС жобасында қуаты 2, 4 ГВт болатын екі реактор қарастырылып отыр. 2025 жылы Ресейдің «Росатомы» бірінші АЭС салатын халықаралық консорциумның жетекшісі ретінде таңдалғаны хабарланды. Сонымен бірге Қазақстан Қытайдың CNNC компаниясымен екінші атом станциясы бойынша да келіссөз жүргізіп жатқаны айтылды.
– Екінші АЭС те Алматы облысында салынуы мүмкін деген ақпарат бар, мұны қалай бағалайсыз?
– Иә, ашық ақпаратта екінші атом электр станциясының да Алматы облысы Жамбыл ауданында, алғашқы станцияға жақын аумақта салынатыны туралы дерек жарияланды.
Мұндай шешімнің логикасы бар. Бір аумақта энергетикалық инфрақұрылымды, мамандар базасын, желіге қосылу мүмкіндігін, қауіпсіздік және сервистік жүйені қатар дамыту жеңілірек. Бірақ әр жоба жеке техникалық-экономикалық негіздемеден, экологиялық бағалаудан, қауіпсіздік талдауынан және қоғамдық талқылаудан өтуі тиіс.
Атом энергетикасында ең бірінші орында қауіпсіздік тұрады. Мұнда «кейін қараймыз», «жүре береді» деген түсінік жүрмейді. Жобалау, құрылыс, отын жеткізу, пайдалану, қалдықты сақтау, персонал даярлау, апаттық дайындық – бәрі халықаралық нормамен реттеледі.
Қазіргі буындағы реакторларда пассивті қауіпсіздік жүйелері, бірнеше қорғаныс қабаты, автоматты тоқтату тетіктері қарастырылады. Бірақ техника қанша мықты болса да, басты мәселе басқару мәдениеті. Станцияны қауіпсіз ететін тек реактор емес, оны басқаратын тәртіп, бақылау және маман жауапкершілігі.
– Халық арасында «Қазақстанда жер сілкінісі қаупі бар, АЭС салу қауіпті» деген пікір бар, осыған қалай жауап бересіз?
– Мұндай сұрақ орынды. АЭС салынатын жер сейсмикалық, гидрологиялық, геологиялық, экологиялық тұрғыдан өте мұқият тексерілуі керек. Топырақтың құрамы, су көзі, жел бағыты, халық қоныстануы, жол, электр желісі, төтенше жағдай кезіндегі әрекет бәрі есепке алынады.
Қазіргі атом станциялары жобаланғанда өңірдің табиғи қаупі алдын ала енгізіледі. Егер сейсмикалық қауіп жоғары болса, жоба соған сай күшейтіледі немесе орын қайта қаралады. Сондықтан халықтың күдігіне эмоциямен емес, ашық сараптамамен, түсінікті дерекпен жауап беру керек.
АЭС капиталы өте үлкен жоба. Құрылысы қымбат, мерзімі ұзақ, қаржыландыру моделі күрделі. Бірақ станция іске қосылғаннан кейін ұзақ жыл тұрақты қуат береді. Сондықтан оның пайдасын бір күндік тарифпен ғана өлшеген дұрыс емес.
АЭС энергетикалық жүйеге болжамдылық әкеледі. Егер елде қуат тапшылығы азайса, импортқа тәуелділік төмендесе, өндіріс тұрақты жұмыс істесе, оның экономикаға жанама әсері үлкен болады. Баға мәселесі жобаның қаржыландыруына, несие шартына, отын цикліне, пайдалану шығынына және мемлекеттік реттеуге байланысты шешіледі.
– Атом станциясы экологияға қалай әсер етеді?
– АЭС жұмыс кезінде көмір станциясы сияқты ауаға көп көлемде көмірқышқыл газын шығармайды. Осы тұрғыдан ол климаттық міндеттерге сай келетін төмен көміртекті қуат көзі саналады. Бірақ экология мәселесі мұнымен бітпейді.
Су пайдалану, жылулық әсер, радиоактивті қалдықты сақтау, пайдаланылған ядролық отын, станцияны кейін тоқтату тәртібі бәрі нақты жоспарлануы керек. Атом энергетикасының артықшылығы да, жауапкершілігі де үлкен. Дұрыс басқарылса, ол экологияға түсетін қысымды азайтады. Дұрыс қаралмаса, қоғам сеніміне нұқсан келеді.
Радиоактивті қалдық пен пайдаланылған ядролық отынға қатысты шешім алдын ала дайын болуы тиіс. Қайда сақталады, қалай тасымалданады, кім бақылайды, қандай халықаралық стандарт қолданылады, жауапкершілік кімде болатыны күнібұрын жоспарлануы шарт.
Кей елдер отынды қайта өңдеуге жібереді, кейбірі арнайы қоймада сақтайды. Қазақстан қандай модель таңдаса да, халыққа түсінікті, заңмен бекітілген, халықаралық бақылауға ашық жүйе құруы қажет.
– АЭС құрылысы кадр даярлауға қалай әсер етеді?
– Бұл сала кадрсыз жүрмейді. Атом энергетикасына жай энергетик емес, жоғары тәртіпке үйренген инженер керек. Реактор физикасын білетін маман, радиациялық қауіпсіздік сарапшысы, ядролық отын маманы, автоматтандыру инженері, материалтанушы, химик, құрылысшы, апаттық дайындық маманы қажет болады.
Университеттердегі білім бағдарламаларын жаңарту, студенттерді шетелдік орталықтарда оқыту, станция салушы елдермен тағылымдаманы күшейту керек. Бір АЭС жүздеген емес, мыңдаған маманның сапасын өзгертеді. Осы жағынан қарағанда, атом энергетикасы білім саласына да талап қояды.
– Шағын модульдік реакторларға қатысты пікіріңіз қандай?
– Шағын модульдік реакторлар болашағы бар бағыт. Олар ірі АЭС салу қиын аймақтарда, өндірістік кластерлерде, шалғай өңірлерде немесе жылу мен электрді қатар қажет ететін нысандарда тиімді болуы мүмкін.
Бірақ әзірге әлемде бұл технология жаппай коммерциялық деңгейге толық шықты деп айту ерте. Қазақстан оны асықпай зерттеуі керек. Технологияның қауіпсіздігі, бағасы, отын жеткізу жүйесі, қалдық мәселесі, лицензиялау тәртібі бәрі қолмен қойғандай анық болуы тиіс.
– АЭС пен көмір энергетикасының арақатынасы қалай өзгереді?
– Қазақстанда көмір генерациясының үлесі әлі жоғары. Ол ондаған жыл бойы елдің өнеркәсібін ұстап келді. Бірақ көмір станцияларының тозуы, экологиялық талаптың күшеюі, көміртек шығарындылары, жаңа қуат тапшылығы энергетикалық жүйені жаңартуды талап етеді.
АЭС көмірді бірден алмастырмайды. Бірақ ұзақ мерзімде көмірге түсетін салмақты азайтады. Бұл әсіресе ірі қалалардың ауасы, өнеркәсіптің экологиялық жауапкершілігі және халықаралық көміртек реттеуі тұрғысынан маңызды.
АЭС тек энергетикалық жоба емес, геосаяси маңызы бар шешім. Себебі технология жеткізуші елмен ұзақ мерзімді байланыс қалыптасады. Отын, сервис, маман даярлау, қосалқы бөлшек, қауіпсіздік жүйесі, реттеу мәдениеті серіктестікке тәуелді. Қазақстан көпвекторлы саясат ұстанатын ел ретінде атом энергетикасында да теңгерім сақтауы керек. Бір елге толық байланып қалмау, халықаралық ұйымдармен жұмыс істеу, бірнеше технологиялық мектептің тәжірибесін пайдалану дұрыс бағыт.
– АЭС құрылысы ұзаққа созылуы мүмкін, ел энергия тапшылығын сол уақытқа дейін қалай жабады?
– Бұл да маңызды сұрақ. АЭС бір күнде салынбайды. Жобалау, келісім, құрылыс, сынақ, іске қосу ұзақ процесс. Сондықтан Қазақстан параллель түрде қазіргі станцияларды жаңартуы, газ генерациясын дамытуы, желі инфрақұрылымын күшейтуі, энергия үнемдеу мәдениетін қалыптастыруы, ЖЭК жобаларын көбейтуі керек. АЭС ұзақ мерзімді шешім болса, бүгінгі тапшылықты жабатын қысқа және орта мерзімді шаралар қатар жүруі тиіс. Энергетикада бір ғана жобаға қарап қалу қауіпті.
Бүгінде біздер АЭС-ті толық құтқарушы, не толық қауіп ретінде көрсеткіміз келеді. Екеуі де біржақты пікір. АЭС дұрыс таңдалса, дұрыс салынса, дұрыс басқарылса, елге үлкен пайда әкеледі. Ал ашықтық болмаса, кадр әлсіз болса, бақылау дұрыс жүрмесе, тәуекел көбейеді. Сондықтан мәселе атомда ғана емес, оны қалай басқаратынымызда.
Қорыта айтқанда, Қазақстанға атом энергетикасы. Бірақ ол асығыс, жабық, түсініксіз жоба болмауы керек. Елге тұрақты қуат керек, өндіріс өсіп келеді, көмір станциялары тозып жатыр, климаттық талап күшейіп барады. Су, күн, жел энергетикасы дамуы тиіс, бірақ оларды толықтыратын базалық қуат көзі де қажет.
АЭС сол міндетті атқара алады. Ең бастысы – қауіпсіздік, ашықтық, сапалы технология, кадр даярлау және халыққа түсінікті жауап. Атом энергетикасы елдің ертеңіне қызмет етуі үшін оны бүгіннен бастап өте сауатты, өте жауапты түрде жүргізу керек.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
