Қарапайым жұмыс күнінің таңында қазақстандық отбасы бірнеше жыл бұрын ғана салынған жаңа пәтерінен шығып, баласын жақында ашылған мектепке апарып, отандық құрастырылған көлікпен жұмысқа аттана алады. Ата-ананың бірі ірі компанияда еңбек етсе, екіншісі цифрлық платформалар арқылы тауар сатып, қолма-қол ақшасыз төлемдер қабылдап және мемлекеттік органдармен онлайн байланыса отырып, шағын бизнесін жүргізуі мүмкін, деп хабарлайды Ertenmedia.kz.
Жеке-жеке алғанда бұл көріністерде таңғаларлық ештеңе жоқ сияқты. Алайда осы бөлшектер тұтас алғанда соңғы бірнеше жылда Қазақстанның қаншалықты өзгергенін көрсетеді. Ел бұл кезеңге 2019 жылы бай табиғи ресурстармен, салыстырмалы түрде дамыған қаржы жүйесімен және халықаралық инвестицияларды тартудың көпжылдық тәжірибесімен қадам басқан еді. Дегенмен ел алдында күрделірек сауал тұрды: Қазақстан бұл артықшылықтарды халықтың өмір сүру деңгейін айтарлықтай арттыруға бағыттай ала ма және экономиканы мұнай мен өзге де шикізат ресурстарына тәуелділігі азырақ болашаққа дайындай ала ма?
Соңғы жеті жылдың нәтижелері бұл көшу процесінің басталғанын аңғартады. Қазақстанға жаһандық пандемияны, жеткізу тізбегінің үзілуін және геосаяси кеңістіктің барған сайын фрагментациялануын бастан өткеруге тура келді. Соған қарамастан, ел бұл сынақтардан 2019 жылмен салыстырғанда ауқымдырақ экономикамен, неғұрлым дамыған кәсіпкерлік сектормен және сыртқы әлеммен тығызырақ байланыстармен шықты.
Өсудің адамдар өміріндегі көрінісі
Жеті жыл ішінде Қазақстанның жан басына шаққандағы ЖІӨ-сі 50%-дан астам өсті. Бұл халық саны 20 миллионнан асқан шақта, бірқатар сыртқы күйзелістерге қарамастан дамуын тоқтатпаған экономиканың өсімін көрсетеді. Бұл көрсеткіш Қазақстанды Орталық Азияның басқа мемлекеттерінің арасында да айқын ерекшелейді.
Дүниежүзілік банктің деректері бойынша, 2025 жылы елде жан басына шаққандағы ЖІӨ шамамен 14,7 мың долларды құрады, бұл көрсеткіш Өзбекстанда шамамен 4 мың доллар, ал Қырғыз Республикасында 3,1 мың доллар шамасында болды.
Дегенмен экономиканың қалай жұмыс істейтінін түсіну үшін тек жан басына шаққандағы ЖІӨ көрсеткіші жеткіліксіз. Жеке кәсіпкерлік рөлінің артуы да маңызды өзгеріске айналды. Қазақстанның шағын және орта бизнесінде 4,5 миллионға жуық адам еңбек етуде, бұл жеті жыл бұрынғы көрсеткіштен 31,6%-ға артық. Тіркелген ШОБ субъектілерінің саны одан да жылдам өсіп, 2025 жылдың соңына қарай 47,5%-ға артып, 2,3 миллионға жетті. Шын мәнінде, бүгінде ел тұрғындарының әрбір бесіншісінен астамы осы сектормен байланысты.
Бұл әсіресе маңызды, себебі Қазақстан ұзақ уақыт бойы табиғи ресурстарға бай көптеген елдерге тән мәселемен бетпе-бет келді: мемлекет пен бірнеше ірі компаниялар дәстүрлі түрде экономикада үстем орын алды. Шағын бизнестің кеңеюі бұл құрылымдық проблеманың біржола жойылғанын білдірмейді. Бірақ ол қалыптасқан салалармен қатар елде біртіндеп неғұрлым кең кәсіпкерлік экономика құрылып жатқанын дәлелдейді.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың тұсында бұл процесс экономикалық мүмкіндіктерге қолжетімділікті кеңейтуге бағытталған ауқымды күш-жігердің бір бөлігіне айналды. Оның «Әділетті Қазақстан» саяси тұжырымдамасы көбінесе институционалдық және әлеуметтік реформалар тұрғысынан қарастырылады. Алайда оның экономикалық мазмұны да кем түспейді: өсім оған көбірек адам қатысқанда ғана тұрақты бола алады. Жаңа кәсіпорындар, өнеркәсіптік жобалар, құрылыс және мемлекеттік қызметтерді дамыту жас әрі күн санап урбанизацияланып жатқан халықты жұмыспен қамтуға тиіс еңбек нарығын қалыптастыруға өз үлесін қосты.
Экономикалық өсім көзбен көрерлік сипат алғанда
Экономикалық статистика материалдық сипатқа ие болғанда ғана барынша сенімді көрінеді. Қазақстанда соңғы жылдардағы көптеген өзгерістерді жаңа үйлерден, мектептерден, медициналық мекемелер мен өнеркәсіптік кәсіпорындардан көруге болады. 2019-2025 жылдар аралығында елде 100 миллион шаршы метрден астам тұрғын үй пайдалануға берілді. Мұндай ауқым өсіп келе жатқан сұранысты да, Қазақстанның демографиялық болмысын да көрсетеді. Халық саны көбейіп, қалалар жаңа тұрғындарды тартуда, ал жас отбасылар баспана мен тиісті инфрақұрылымды қажет етеді.
Сондықтан 1342 мектеп пен 345 балабақшаның салынуы – құр ғана әдемі цифрлар жиынтығы емес. Жаңа мектептер сыныптардың лық толу мәселесін шешуге көмектеседі, халықтың ірі қалалық орталықтарға көшу үрдісіне жауап береді және жаңа қазақстандық ұрпақтың өсіп келе жатқанын ескереді. Олардың маңызы ғимараттардың өзімен ғана емес, қарқынды экономикалық және демографиялық өсімді балаларға арналған жақсы жағдайға айналдыра білумен өлшенеді.
Денсаулық сақтау жүйесі де осыған ұқсас кеңейді. Тек үш жыл ішінде, 2023 жылдан 2025 жылға дейін елімізде 1200-ден астам медициналық нысан бой көтерді, оның 655-і ауылдық жерлердегі алғашқы медициналық-санитарлық көмек көрсету мекемелеріне тиесілі. Осы кезеңде өмір сүру ұзақтығы 2,79 жылға артып, 75,97 жасқа жетті.
Мұндай өзгерісті бірде-бір жеке саясат немесе құрылыс бағдарламасы толық түсіндіре алмайды. Өмір сүру ұзақтығына табыс, өмір салты, медициналық көмектің қолжетімділігі, қоршаған ортаның жағдайы және демографиялық факторлар әсер етеді. Бірақ бұл динамиканың өзі үлкен мәнге ие. Ел дамуының ең айқын өлшемдерінің бірі тек өндіріс көлемінің артуы ғана емес, сонымен бірге адамдардың ұзағырақ және дені сау өмір сүруі болып табылады.
Тоқаевтың президенттігі мемлекеттік басымдықтардың өзгеруімен тұспа-тұс келіп, оған серпін берді. Оның әкімшілігіне он жыл бұрынғыға қарағанда жасырақ, өзара тығыз байланысқан және талабы жоғары қоғамның сұраныстарына жауап беруге тура келді. Тұрақтылық бұрынғысынша маңызды, бірақ енді ол адамдарға әкелетін нақты нәтижелерімен бағаланады.
Тауар импортынан отандық өндіріске қадам
Қазақстанның экономикалық моделін тек әлеуметтік шығындар есебінен өзгерту мүмкін емес. Елге өзі тұтынатын тауарларды көбірек өндіру және өндіруші салалардан тыс жерлерде жұмыс орындарын құру қажет.
Бұған автокөлік өнеркәсібі айқын мысал бола алады. Соңғы жеті жылда Қазақстанда 800 мыңға жуық автокөлік шығарылды. Отандық құрастырылған көлік – бұл жай ғана тұтыну тауары емес. Оның өндірісі жеткізушілерді, логистикалық компанияларды, инженерлерді, техниктерді және білікті жұмысшыларды еңбекпен қамтиды. Бұл сондай-ақ бұрын елде іс жүзінде болмаған өнеркәсіптік құзыреттердің біртіндеп қалыптасуын көрсетеді.
Осындай процестер басқа салаларда да байқалуда. Қазақстан үкіметінің мәліметінше, 2025 жылдың соңына қарай тек арнайы экономикалық және индустриялық аймақтар аумағында 860 жоба жүзеге асырылып, соның нәтижесінде 57,2 мыңнан астам жұмыс орны құрылды. 2030 жылға дейін ол жерлерде жұмыс орындарын құруға және өңдеу өнеркәсібінің өсуіне ықпал ететін тағы 200-ге жуық жаңа жобаны жүзеге асыру жоспарлануда. Сонымен қатар 2025-2029 жылдары Қазақстан өңдеу өнеркәсібі саласында 140 жобаны іске қосуды көздеп отыр. Әрбір жаңа кәсіпорын тарихи тұрғыдан шикізат экспортына айтарлықтай тәуелді болған экономиканың өндірістік базасын кеңейтеді.
Қазақстан өзінің табиғи артықшылықтарынан бас тартпайды. Мұнай, уран, металдар және ауыл шаруашылығы елдің әл-ауқаты үшін негізгі мәнге ие болып қала береді. Неғұрлым шынайы міндет – осы салалардың төңірегінде қосымша экономикалық деңгейлерді құру: шикізатты ел ішінде өңдеу, көбірек дайын өнім шығару және жергілікті өндірушілерді халықаралық жеткізу тізбектеріне қосу.
Бұл тұрғыда Қазақстанның географиялық орналасуы да жаңаша қабылдана бастады. Көптеген жылдар бойы әлемдегі теңізге шыға алмайтын ең үлкен ел мәртебесі негізінен шектеу ретінде қарастырылып келді. Бүгінде бүкіл Еуразия бойынша сауда бағыттары қайта қаралып жатқан кезде Қазақстан өзін Қытай, Еуропа, Ресей, Кавказ және Орталық Азияның қалған бөлігі арасындағы байланыстырушы буын ретінде белсенді түрде көрсетуде.
Өңірдің ірі экономикалық платформасы
Тұтас алғанда Орталық Азия жаңару кезеңіне қадам басты. Өзбекстан өз экономикасын ашып, қарқынды дамуын көрсетуде. Қырғыз Республикасы мен Тәжікстан да төменгі базадан бастағанына қарамастан жоғары өсім қарқынын танытуда. Олардың ілгерілеуі Қазақстан үшін тиімді: дамып келе жатқан көршілер үлкен нарықтарды, берік сауда байланыстарын және бүкіл өңірдің ықпалын арттыруды білдіреді. Сонымен қатар Орталық Азия экономикалары әзірге бірдей қаржылық және институционалдық даму деңгейіне ие емес.
2025 жылы Қазақстан экономикасының номиналды көлемі шамамен 306 млрд долларға жетті. Салыстыру үшін: Дүниежүзілік банктің мәліметтері бойынша Өзбекстан экономикасы шамамен 147 млрд доллар, ал Қырғыз Республикасы 22,6 млрд доллар деп бағаланды.
Жан басына шаққандағы ЖІӨ-нің жоғары деңгейі, жинақталған инвестиция көлемі, неғұрлым дамыған қаржы секторы және халықаралық іскерлік инфрақұрылым Қазақстанның өңірдегі ерекше рөлін айқындайды. Шетелдік инвестициялардың ауқымы да осы артықшылықты айғақтайды. Тікелей шетелдік инвестициялардың жалпы ағыны 162 млрд долларға жетті. Қазақстан экономикасы инвестиция тартуды жалғастыруда. Бұл көрсеткіштердің өзі ерекше жаһандық белгісіздік жағдайында елдің халықаралық капиталдың қызығушылығын сақтай білу қабілетін көрсетеді.
Инвесторларды тек табиғи ресурстар ғана емес, басқа да факторлар қызықтырады. Қазақстан ірі экономиканы, айналадағы нарықтарға қолжетімділікті, Шығыспен де, Батыспен де орнықты қарым-қатынасты, сондай-ақ халықаралық бизнеске қызмет көрсетуге бағытталған қаржы институттарын ұсынады. Артықшылықтардың мұндай үйлесімін тез арада қайталау оңай емес. Бүгінде Қазақстан өңірдің негізгі экономикалық платформасы – капитал тартылатын, тауарлар өндірілетін және компаниялар орталық азиялық кең нарыққа шыға алатын орда қызметін атқарып отыр.
Сынақтар дәуіріндегі алға ілгерілеу
Жеті жыл – ел дамуында салыстырмалы түрде қысқа мерзім, дегенмен ол оқиғаларға өте бай болды. 2019 жылы қызметіне кіріскен сәттен бастап Президент Тоқаевқа әлдеқайда кемелденген саяси және экономикалық жүйелер үшін де елеулі сынақ болатын дағдарыстар кезеңінде мемлекетті басқаруға тура келді.
Оның көшбасшылығы тек бір ауқымды жобамен ғана емес, мемлекет, бизнес және қоғам арасындағы қарым-қатынас тепе-теңдігін өзгертуге деген ұмтылыспен айқындалды. Бұл әлеуметтік инфрақұрылымға баса назар аударудан, кәсіпкерлікті қолдаудан, өнеркәсіпті дамытудан және мемлекеттік институттардың азаматтардың қажеттіліктеріне жедел ден қоюын арттыру жөніндегі қадамдарынан көрінді.
Сонымен бірге Қазақстан ірі державалардың арасында орналасқан ел үшін өмірлік маңызы бар прагматикалық көпвекторлы сыртқы саясатын сақтап қалды. Қытаймен, Ресеймен, Еуропалық Одақпен, Америка Құрама Штаттарымен, сондай-ақ кең ислам және түркі әлемімен жұмыс қарым-қатынасын қолдау Қазақстанға геосаяси жіктелу жағдайында капитал тартуға және дербес маневр жасау кеңістігін сақтауға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар ел алдында әлі де күрделі міндеттер тұр. Инфляция үй шаруашылықтарының табысына кері әсерін тигізуде. Ірі қалалар мен ауылдық елді мекендер арасындағы айырмашылықтар байқалып отыр. Инфрақұрылымды дамыту демографиялық өсім қарқынына сәйкес келуі тиіс, ал мемлекеттің экономикаға қатысуы әлі де айтарлықтай көлемде қалып отыр. Жаңа өнеркәсіп орындары жай ғана өндірістік көрсеткіштерді орындап қана қоймай, шынайы бәсекеге қабілетті болуға тиіс.
Бұл шектеулерді мойындау соңғы жеті жылда орын алған өзгерістердің маңызын төмендетпейді. Керісінше, ол қол жеткізілген жетістіктерді бағалауды барынша шынайы етеді. Күнін жаңа пәтерде бастап, баласын жаңа мектепке жіберіп және әртараптандырылған экономика жағдайында нәпақасын тауып жүрген қарапайым отбасы өзін ұлттық трансформацияның айғағы ретінде сезінбеуі де мүмкін. Алайда елдің дамуы түптеп келгенде дәл осындай күнделікті құбылыстармен өлшенеді. Қазақстан өз бетбұрысын әлі аяқтаған жоқ. Бірақ Президент Тоқаевтың тұсында ел өткеннің жетістіктерін сақтап қалудан дамудың келесі кезеңінің экономикалық және әлеуметтік негіздерін қалыптастыруға көшті.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
