16,25 пайыздық компромисс: Сүлейменов ел экономикасына аздап қана оттек берді

Ұлттық банкі елдегі инфляцияның бәсеңдеуіне байланысты базалық мөлшерлемені 50 базистік тармаққа жылдық 16,75%-дан 16,25%-ға дейін төмендетті, деп хабарлайды Ertenmedia.kz.

Бұл елімізде ақша-несие саясатын біртіндеп жұмсарту бағытының жалғасып жатқанын көрсетеді. Дегенмен, бас қаржы институты асығыс қадамдарға бармай, сақтық танытып отыр. Оған не себеп және бұл шешімнің артында не жатыр?

Базалық мөлшерлеме дегеніміз не?

Базалық мөлшерлеме бұл елдегі ақшаның ресми бағасы. Ұлттық банк екінші деңгейлі коммерциялық банктерге осы пайызбен қысқа мерзімге несие береді немесе олардың артық ақшасын депозит ретінде қабылдайды.

Егер базалық мөлшерлеме жоғары болса несиелер қымбаттап, халық пен бизнес ақшаны аз жұмсайды, сәйкесінше бағаның шарықтауы (инфляция) басылады. Ал мөлшерлеме төмендесе экономикаға «қан жүгіріп», несиелер біртіндеп қолжетімді бола бастайды.

Қазіргі 16,25% бұл толық жеңілдік емес, экономиканы қатаң ұстау мен қалыпқа келтіру арасындағы байыпты қадам.

Қарапайым мысалмен түсіндіргенде

Елестетіп көріңіз, экономика қатты қызып кеткен автокөлік қозғалтқышы, ал инфляция оның температурасы.

Ұлттық банк қозғалтқыш «жанып» кетпеуі үшін ұзақ уақыт бойы тежегішті қатты басып тұрды (мөлшерлемені 16,75%-да ұстады). Қазір температура 10%-дан төмен түсіп, салқындай бастады. Сол себепті бас банк тежегішті сәл ғана босатты (16,25%-ға түсірді).

Бірақ алдағы жолда әлі де қауіпті бұрылыстар көп болғандықтан, газды еденге дейін басып жіберуге әлі ерте.

Неге бұлай болды: шешімге не түрткі болды?

Ұлттық банктің мөлшерлемені төмендетуіне үш басты себеп бар:

• Инфляция 11 ай қатарынан баяулап келеді: Тамыз айында жылдық инфляция бір таңбалы көрсеткішке оралып, 9,8% деңгейін көрсетті. Азық-түлік инфляциясы 9,5%-ға, сервистік қызметтер 8,9%-ға дейін түскен. Маусымдық жеміс-жидектердің арзандауы мен теңгенің нығаюы шетелден келетін тауарлардың бағасын тыйып тұр.
• Халықтың қорқынышы сейіле бастады: Қазақстандықтардың алдағы бір жылға арналған инфляциялық күтулері 13,4%-дан 12,1%-ға дейін күрт түскен. Азаматтардың ҚҚС (НДС), коммуналдық қызмет тарифтері мен азық-түлік бағасының өсуіне қатысты алаңдаушылығы біршама азайған. Дегенмен, жанар-жағармай (ЖЖМ) бағасына қатысты алаңдаушылық әлі де жоғары.
• Экономикалық өсімнің жақсы қарқыны: Ел экономикасы (ЖІӨ) биыл 4,5-5,5% деңгейінде сенімді өседі деген болжам сақталып қалды. Инвестициялар мен тұтынушылық сұраныс жақсы деңгейде.

Солай бола тұра Ұлттық банк неге аса сақ?

Мөлшерлеме 50 б.п. түскенімен, бұдан әрі оны қарыштап төмендетуге жол тар. Оған мына тәуекелдер себеп:

• 2027 жылғы болжамның нашарлауы: Ұлттық банк келесі жылдардағы инфляция болжамын 5,5-7,5%-дан 6,5-8,5%-ға дейін көтерді. Себебі бюджеттен көп ақша жұмсалуда, тарифтер мен мемлекет реттейтін бағалар өсуі мүмкін.

• Сыртқы нарықтағы белгісіздік: Әлемде мұнай мен энергия тасымалдаушылардың бағасы құбылып тұр, геосаяси ахуал тым күрделі, ал АҚШ (ФРЖ), Еуропа және Ресей орталық банктері де пайыздық саясатта өте сақ қимылдап жатыр.

Бұдан кім ұтады, кім ұтылады?

Кім ұтады?

• Бизнес пен кәсіпкерлер: Несие құны шамалы болса да төмендейді. Бұл өндіріске ақша салуға және жаңа жобаларды бастауға аз да болса дем береді.

• Жалпы экономика: Тұрақты әрі болжамды ақша-несие саясаты теңгенің бағамын бірқалыпты ұстауға көмектеседі.

Кім ұтылады (немесе нені ескеру керек)?

• Депозит ұстаушылар: Ұлттық банк мөлшерлемені төмендеткен соң, коммерциялық банктер біртіндеп теңгелік депозиттердің табыстылығын азайта бастайды. Дегенмен, қазіргі инфляция 9,8% болып тұрғанда, 14-15%-дық депозиттердің нақты табысы әлі де өте тиімді болып қала береді.

Қарапайым азаматқа әсері қандай?

• Несиелер бірден арзандап кетпейді: Тұтынушылық және ипотекалық несиелер күні ертең күрт арзандамайды, бірақ олардың өсу үрдісі тоқтады. Нарықтағы пайыздық мөлшерлемелердің төмендеуі жайлап, бірнеше ай ішінде байқалады.
• Бағаның шарықтауы тежелді: Ең бастысы — дүкендегі бағаның бұрынғыдай ай сайын көз ілеспес жылдамдықпен өсуі тоқтады. Баға түспесе де, оның бұрынғыдай 20-25%-ға секіру қаупі әзірге сейілді.
• Алдағы қадамдар баяу болады: Егер сіз арзан несие дәуірі келді деп ойласаңыз, асықпаңыз. Жанар-жағармай бағасы мен коммуналдық шығындар өсуі мүмкін болғандықтан, Ұлттық банк ақша саясатын қайтадан қыса салудан тартынбайды.

Енді не болады?

Ұлттық банктің базалық мөлшерлеме бойынша келесі жоспарлы шешімі 2026 жылдың 23 қазанында қабылданады. Егер инфляция мен халықтың күтулері осы қарқынмен төмендей берсе, жыл соңына қарай жеңілдету жалғасуы мүмкін. Бірақ сыртқы және ішкі қатерлер артса, мөлшерлеме осы деңгейде қатып қалады.