АҚШ пен Иран арасындағы алғашқы келіссөздің нәтижесіз аяқталуы тосын жағдай болған жоқ. Екі тараптың ұстанымы тым қатайып кеткен, ал саяси риторика әуел бастан мәмілеге жол қалдырмағаны анық. Алдағы екінші раунд та түбегейлі нәтиже беруі екіталай. Себебі мәселе тек Вашингтон мен Тегеран арасындағы даумен шектелмейді. Аймақтағы қауіпсіздік дағдарысы әлдеқайда терең, деп жазады Ertenmedia.kz.
Қазіргі түйін төрт бағытта қабаттасып тұр. Біріншісі, Ормуз бұғазы. Екіншісі, Иранның ядролық бағдарламасы. Үшіншісі, зымыран, прокси-соғыс және аймақтық қауіпсіздік архитектурасының жоқтығы.
Төртіншісі, шешілмеген Израиль-Палестина қақтығысы. Осы бағыттың біреуін ғана бөліп алып қарау тұрақты нәтиже бермейді. Аймақтағы дағдарыс бір-біріне байланған жүйе секілді жұмыс істеп тұр.
Ормуз бұғазы соңғы шиеленістің негізгі нүктесіне айналды. Иранның уақытша жабу әрекеті және АҚШ-тың Иран порттарына бағытталған теңіз блокадасы жағдайдың қаншалық тез ушығатынын көрсетті. Ұзақ мерзімді шешім ретінде бұғазды уақытша сенімді араағайын елдер коалициясының бақылауына беру ұсынылады.
Мұндай миссияға Түркия, Пәкістан, Малайзия және Индонезия қатыса алады. Олар нақты шартпен теңіз қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, еркін транзитті қалпына келтіруге үлес қосар еді.
Алайда мұндай келісім АҚШ тарапынан Иранға қарсы әскери операцияны, соның ішінде Израильмен үйлестірілген әрекетті тоқтатуды талап етеді. Иран өз кезегінде теңіз қауіпсіздігіне кепілдік беріп, көрші елдерге шабуыл жасамауға міндеттенуі керек. Парсы шығанағы елдері де мұндай механизмге мүдделі. Себебі аймақтағы соғыс олардың еркінен тыс экономикалық және қауіпсіздік қысымын күшейтеді.
Бастама заңды күшке ие болуы үшін БҰҰ Қауіпсіздік кеңесі тарапынан мақұлданып, тұрақты бес мүше тарапынан ресми қолдау табуы қажет. Кейін осы механизм Ормуз арқылы өтетін транзитті ұзақ мерзімде реттеуге, соғыс салдарынан келген шығынды теңіз кірісі есебінен өтеу тәртібін жасауға негіз бола алады.
Иранның ядролық бағдарламасы басты кедергінің бірі болып қала береді. Дегенмен деэскалация жолы бар. Иран ядролық қаруға ұмтылмайтынын қайта растауы керек. АҚШ Ислам Республикасының атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалану құқығын ресми мойындауға тиіс.
Осындай өзара мойындау екі тарапқа да ішкі аудитория алдында дипломатиялық табыс ретінде түсіндіруге мүмкіндік береді.
2010 жылғы Тегеран келісімі осы тұрғыда пайдалы үлгі бола алады. Сол кезде Түркия мен Бразилия МАГАТЭ-мен бірлесіп, Иранның байытылған уранын Түркияда сақтау және оның орнына азаматтық мақсаттағы ядролық отын беру туралы механизм ұсынған. Жаңартылған форматта осы модельді Түркия немесе Пәкістан қайта жандандыра алады.
Келесі қадам аймақты ядролық қарудан ада кеңістікке айналдыру мәселесін қамтуы керек. Мұндай тәртіп Израильдің ядролық әлеуетін де назардан тыс қалдырмауы тиіс. Ал Ираннан зымыран мүмкіндігін біржақты шектеуді талап ету қазіргі жағдайда шынайы көрінбейді. Себебі Тегеран АҚШ пен Израиль тарапынан үздіксіз қысым көріп отырғанын алға тартады.
Таяу Шығыс лабиринті
Аймақтық қауіпсіздік үшін көпқабатты жүйе қажет. Алдымен Иран мен Парсы шығанағы елдері арасында сенім шаралары іске қосылуы тиіс.
Кейін Түркия, Пәкістан, Мысыр, Ирак, Сирия, Иордания, Ливан, Йемен, Иран және шығанақ елдері қатысатын қауіпсіздік форумы құрылуы мүмкін. Уақыт өте келе осындай диалог Таяу Шығысқа арналған жаңа Хельсинки келісіміне ұқсас құрылымға айналар еді.
Алайда Палестина мәселесі шешілмей, тұрақты аймақтық тәртіп орнату қиын. Израильдің Батыс жағалаудағы ұзақ оккупациясы, Газадағы әскери операциясы және Ливандағы шиеленіс өңірдегі сенім дағдарысын тереңдетіп отыр.
Израильге аймақтық қауіпсіздік архитектурасына қосылу, толық дипломатиялық нормализация және ресми кепілдік ұсынылуы мүмкін. Бірақ оның шарты ретінде Палестина мемлекеттілігін мойындау және әскери операцияны тоқтату мәселесі тұруы керек.
Дональд Трамп алдында да таңдау тұр. Ол стратегиялық айқындығы жоқ соғысты жалғастыра алады немесе атысты тоқтатудан басталып, тұрақты бейбітшілікке апаратын дипломатиялық мүмкіндікке жол ашады. Қазіргі дағдарыс жекелеген келіссөзбен шешілмейді.
Ормуз, ядролық бағдарлама, аймақтық қауіпсіздік және Палестина мәселесін қатар қамтитын кешенді бастама ғана Таяу Шығысты жаңа соғыс шеңберінен шығара алады.
Саясаттанушы Тимур Сейітмұратовтың айтуынша, Вашингтон мен Тегеран арасындағы келіссөздер нәтижесіз аяқталып, соғыс жалғасса, инвесторлардың мінез-құлқы классикалық қауіп сценарийіне сай өрбімей отырғанын айтты.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
