Саясаттанушы Уәлихан Төлешов Қазақстан дамуын дәстүрлі идеологиялық өлшеммен емес, «текстурализм» ұғымы арқылы түсіндіруге болатынын айтты, деп жазады Ertenmedia.kz.
Оның пікірінше, Қазақстанның қазіргі дамуын «авторитаризм» мен «демократия» арасындағы қарапайым таңдау ретінде қарастыру жеткіліксіз. Саясаттанушы елдің саяси табиғатын бір ғана бағытқа түсетін сызық емес, бірнеше күштің тоғысқан күрделі құрылымы ретінде сипаттайды.
«Текстурализм» дегеніміз не?
Төлешовтің айтуынша, Қазақстан моделі үш негізгі вектордың қиылысуынан қалыптасқан. Біріншісі – мемлекеттің тұрақтылығын қамтамасыз еткен күшті лидерлік орталық. Екіншісі – жаһандық нарыққа кіріккен либералды экономика. Үшіншісі – әлемдік күш орталықтары арасында тепе-теңдік сақтауға мүмкіндік берген көпвекторлы сыртқы саясат.
Саясаттанушы осы үш бағыттың қосындысы Қазақстанның ерекше саяси текстурасын қалыптастырды деп есептейді. Оның ойынша, модернистік көзқарас мұндай жүйені көбіне қайшылық ретінде қабылдайды.
Себебі классикалық түсінікте күшті орталық, ашық нарық және дипломатиялық көпвекторлық бір-бірімен толық үйлеспейтін құбылыстар секілді көрінеді. Мұндай ойлау жүйесі елден бір ғана бағытты талап етеді: не қатаң вертикаль, не либералды демократия.
Ал постмодернистік көзқарас, Төлешовтің пайымынша, ескі модельдердің ыдырауын жақсы сипаттағанымен, одан кейін қандай тұрақты жүйе құрылуы керегін нақты ұсына алмайды.
Ол бытыраңқылықты көреді, бірақ сол бөлшектерден жаңа мемлекеттік форма құрастыруға қауқарсыз. Саясаттанушы осы себепті саяси сарапшылар арасында да, қоғам ішінде де түсінбеушілік пен әртүрлі бағытқа тарту жиі байқалатынын айтады.
Төлешов ұсынатын текстурализм басқа қырынан қарауға мүмкіндік береді. Оның түсіндіруінше, мемлекет дайын идеологиялық схема немесе біржола аяқталған модель емес. Мемлекет – тарихи, саяси және өркениеттік қабаттар қатар өмір сүретін тірі құрылым. Олар кейде бір-бірімен қайшы келуі мүмкін, бірақ сол қайшылықтардың өзі жүйенің ішкі тепе-теңдігін қалыптастырады.
Саясаттанушы Қазақстанды осы тұрғыдан ерекше мысал ретінде атайды. Оның айтуынша, бірінші президент кезеңінде күшті орталық айқын басымдыққа ие болды. Мұндай орталық ұзақ уақыт бойы тұрақтылықты қамтамасыз етті. Алайда уақыт өте келе ол либералды экономикамен және күрделене түскен сыртқы ортамен белгілі бір шиеленіске түсе бастады.
Төлешовтің пікірінше, Қасым-Жомарт Тоқаевтың саясаты осы жүйені толық бұзу емес, оны қайта текстуралау әрекетіне ұқсайды. Яғни орталық, қоғам және институттар арасындағы қысымды қайта бөлу арқылы мемлекетті бейімделгіш ету көзделіп отыр.
Үш вектордың қиылысынан туған ерекше саяси құрылым
Саясаттанушы осы тұрғыдан Қазақстанның батыстық сызықтық модельмен де, кеңестік инерциямен де жүрмей, өзіндік текстуралық мемлекет ретінде дамып келе жатқанын айтады.
Оның ойынша, Қазақстандағы тұрақтылық бір қарағанда үйлеспейтін күштердің тепе-теңдігінен туындайды. Күшті орталық, ашық экономика, көпвекторлы дипломатия және қоғамның жаңа сұранысы бір-бірін толық жоққа шығармай, белгілі бір ішкі байланысқа түседі. Осы байланыс елдің саяси жүйесін күрделі, бірақ өміршең етеді.
Саясаттанушы «Әділетті Қазақстан» тұжырымдамасын да осы тұрғыдан бағалайды. Оның айтуынша, ол тек саяси ұран емес, мемлекеттік жүйенің икемдірек текстурасын қалыптастыруға бағытталған талпыныс. Мұнда күшті орталық сақталады, бірақ ол өзге векторларды басып-жаншымай, керісінше үйлестіруші рөл атқаруы тиіс.
Төлешовтің пайымынша, конституциялық өзгерістер, жаңа саяси институттардың қалыптасуы және партиялық жүйенің қайта құрылуы осы бағыттағы қадам ретінде қарастырылуы мүмкін. Ол мұны саяси жүйені бір орталыққа ғана байламай, кеңірек әрі теңгерімді құрылымға көшіру әрекетімен байланыстырады.
Сондықтан саясаттанушы бүгінгі негізгі сұрақ Қазақстанның батыстық демократияға қарай бет алғаны немесе авторитарлық модельді сақтап қалғаны туралы емес деп санайды.
Оның ойынша, мәселе әлдеқайда тереңде жатыр. Қазақстан постглобалдық дәуірде мемлекет сызықтық идеологиямен емес, текстуралық тепе-теңдік қағидасымен дами алатынын көрсететін алғашқы елдердің біріне айнала ма деген сұрақ алға шығады.
Уәлихан Төлешов осы идеяларын «Текстурализм: Жаһандық дәуір аяқталғаннан кейінгі философия» атты жаңа кітабында кеңірек талдағанын айтады. Оның сөзінше, еңбектің алғаш рет Қазақстанда жариялануға дайындалуы да кездейсоқ емес.
Себебі автор Қазақстанды текстурализм ұғымын түсіндіруге мүмкіндік беретін маңызды саяси және өркениеттік тәжірибе ретінде қарастырады.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
