Мәдениет және өнер қызметкерлері күніне орай Ertenmedia.kz порталы аймақ театрларының өңір мәдениетін жаңғыртудағы рөліне назар аударады. 21 мамыр Қазақстанда мәдениет және өнер қызметкерлерінің кәсіби мерекесі ретінде 2013 жылдан бері аталып келеді. Осы күннің мәні тек сахнада жүрген әртіс пен музейде, кітапханада, мәдениет үйінде еңбек ететін мамандарды құттықтаумен шектелмейді.
Мереке қоғамның рухани салмақ өлшемін қайта қарауға мүмкіндік береді. Өйткені мәдениет қызметкерінің еңбегі күнделікті тіршілікте бірден көзге түсе бермегенімен, елдің ішкі болмысын, тілін, тарихи жадын, эстетикалық талғамын және ұрпақ тәрбиесін қалыптастыратын үлкен күшке ие.
Аймақтағы театрлар осы үлкен мәдени жүйенің ең тірі, ең сезімтал бөлігі саналады. Кітапта жазылған ойды оқырман өзі іздеп табады. Музейдегі жәдігерге адам арнайы барады. Ал театр сахнасы көрерменді бір сәтте өзіне тартып, оның санасымен, эмоциясымен, азаматтық ұстанымымен тікелей сөйлеседі.
Сахнада айтылған сөз, жасалған қимыл, қойылған образ, берілген үн – бәрі көрерменнің ішкі әлеміне әсер етеді. Сондықтан театрды тек өнер мекемесі деп қарау тар түсінік болар еді. Театр – аймақтың қоғамдық ойы қалыптасатын, тарихи жады жаңғыратын, тіл мен мәдениет табиғи түрде өмір сүретін орта.
Шығыс Қазақстан сахнасы мәдени жаңғыруына қалай үн қосып жүр?
Шығыс Қазақстандағы театр кеңістігі осы тұрғыдан ерекше мәнге ие. Өскемен қаласындағы Шығыс Қазақстан облыстық драма және оперетта театры өңірдің ірі мәдени нысандарының бірі ретінде аталады. Ашық деректерде театрдың қазақ және орыс труппаларын, жас көрермен театры мен оперетта бағытындағы әртістерді біріктіретін бай тарихы бар екені көрсетілген. Театр Өскемен қаласы, Қаныш Сәтпаев даңғылы, 55 мекенжайында орналасқан.
Мұндай құрылымның өзі аймақ мәдениетінің көпқабатты табиғатын көрсетеді. Бір сахнада қазақ драмасы, орыс театры дәстүрі, балалар мен жасөспірімдерге арналған қойылымдар, музыкалық-оперетталық бағыт қатар дамыса, ол өңірдің мәдени тынысын кеңейтеді.
Шығыс Қазақстан тарихи тұрғыдан да, әлеуметтік тұрғыдан да көптілді, көпмәдениетті кеңістік. Мұндай ортада театрдың міндеті бір ғана көркем шығарма қою емес. Ол әртүрлі аудиторияны ортақ рухани кеңістікке жинап, мәдени диалог қалыптастыруы керек.
Шығыс Қазақстан облыстық драма және оперетта театры туралы ресми сипаттамаларда оның 2000 жылға дейін Өскеменде негізінен орыс драма театры болған кезеңнен кейін өнерді қолдау бағытындағы өзгерістермен дамығаны айтылады. Бұл дерек өңірдегі қазақтілді сахна кеңістігінің қалыптасуы мен кеңеюі мәдени саясаттың маңызды бөлігі болғанын аңғартады.
Аймақ театрының жаңғыруы алдымен репертуардан көрінеді. Театр сахнасында ұлттық драматургия, әлемдік классика, заманауи пьеса, балаларға арналған қойылым, музыкалық жанр қатар жүрсе, көрермен бір ғана бағытпен шектелмейді.
Жас буын тарихи тақырыпты да, қазіргі қоғамдағы адам мінезін де, отбасы құндылығын да, әлеуметтік жауапкершілікті де сахна арқылы қабылдайды. Әсіресе өңірлік театрлар үшін репертуар таңдауы – мәдени стратегия. Себебі облыс орталығындағы әр қойылым қаладағы ғана емес, аудан мен ауылдан келетін көрерменнің де рухани талғамына әсер етеді.
Театр және ұлт болмысы
Театрдың аймақ мәдениетін жаңғыртудағы екінші рөлі – тіл кеңістігін кеңейту. Қазақ тіліндегі спектакльдер көрерменге әдеби тілдің көркем мүмкіндігін көрсетеді. Сахна тілі – күнделікті ауызекі сөзден бөлек, образды, ырғақты, мағыналы тіл. Жас көрермен сахнадағы сөз арқылы қазақ тілінің ой жеткізу қуатын, эмоциялық реңкін, тарихи тереңдігін сезінеді. Сондықтан театр қазақ тілін оқулықтағы ереже ретінде емес, тірі мәдени құбылыс ретінде танытады.
Үшінші бағыт – тарихи жадыны жаңғырту. Аймақтық театрлар жергілікті тарихқа, өңірден шыққан тұлғаларға, ұлттық тағдырға, қоғамдағы үлкен өзгерістерге сахна арқылы үн қоса алады. Өңір мәдениеті тек әкімшілік есеппен немесе мерекелік концертпен дамымайды. Ол сахнадағы ойлы қойылыммен, көрерменді ойландыратын диалогпен, бүгінгі өмірге жақын кейіпкермен жаңарады. Театр өткен мен бүгіннің арасын жалғайтын осындай көпір бола алады.
Төртінші маңызды қызмет – көрермен тәрбиесі. Қазіргі қоғамда адам ақпаратты көбіне қысқа видео, әлеуметтік желідегі үзінді, жылдам жаңалық арқылы қабылдайды. Мұндай ортада театр адамды баяу ойлануға, кейіпкер тағдырына үңілуге, сөздің астарын түсінуге, эмоцияны терең сезінуге үйретеді.
Спектакль көріп отырған адам бір жарым немесе екі сағат бойы тірі өнермен бетпе-бет отырады. Сол сәтте ол телефондағы ақпарат ағынынан шығып, адам тағдыры, қоғам мінезі, ар-ұят, жауапкершілік, махаббат, сатқындық, ерлік, адалдық секілді ұғымдармен іштей сөйлеседі.
Бесінші бағыт – жас таланттарды тәрбиелеу. Өңірдегі театрлар кәсіби әртістер үшін ғана емес, болашақ өнер иелері үшін де мектеп. Сахнада жүрген жас актер, режиссер, хореограф, суретші, жарық қоюшы, дыбыс маманы, гример, костюм шебері – бәрі мәдени өндірістің нақты қатысушысы. Аймақта театр мықты болса, шығармашылық кадр өңірден кетпей, өз ортасында қалыптасады. Бұл жергілікті мәдени экожүйені күшейтеді.
Шығыс Қазақстан облысының мәдениет басқармасы өңірдегі мәдениет және архив саласын үйлестіретін мемлекеттік орган ретінде жұмыс істейді. Ашық ресми деректе басқарманың Өскемен қаласы, Қазақстан көшесі, 63 мекенжайында орналасқаны көрсетілген. Мұндай құрылым театр, кітапхана, музей, архив, мәдениет үйлері секілді мекемелердің жұмысын бір арнаға түсіруде маңызды рөл атқарады.
Театрлардың жаңғыруы тек сахнадағы қойылыммен өлшенбеуі керек. Қазіргі театр маркетингті, цифрлық коммуникацияны, онлайн билет жүйесін, әлеуметтік желідегі аудиториямен байланысты, гастрольдік саясатты, инклюзивті мәдени орта қалыптастыруды қатар меңгеруі тиіс.
Ticketon секілді ашық платформаларда театр мекенжайы, жұмыс кестесі, байланыс телефондары мен қойылымдарға қатысты ақпараттың көрінуі көрерменге қолжетімділікті арттырады. Бұл да мәдени инфрақұрылымның жаңа кезеңге бейімделіп жатқанын көрсетеді.
Аймақтық театрлар үшін гастрольдік байланыс та маңызды. Облыс орталығында ғана көрінетін өнер ауыл мен ауданға жетпесе, мәдени теңсіздік пайда болады. Сондықтан өңір театры сахнадан бөлек, жолға шығатын, көрерменді өзі іздеп баратын институт болуы керек.
Мәдениеті мықты өңірдің иммунитеті мықты
Аудан орталықтарындағы мәдениет үйлерінде, мектеп залдарында, шағын сахналарда қойылым көрсету театрдың әлеуметтік миссиясын күшейтеді. Мұндай жұмыс әсіресе балалар мен жастар үшін маңызды. Өйткені ауылдағы бала кәсіби актер ойынын, сахна тілін, жарық пен музыка үйлесімін көру арқылы өнердің тірі қуатын сезінеді.
Театрлар аймақ экономикасына да жанама әсер етеді. Қалада мәдени кештер көбейсе, қоғамдық кеңістік жанданады. Көрермен театрға барады, билет алады, қала ішінде қозғалады, кафе мен қызмет көрсету орындарына сұраныс пайда болады. Бірақ мұның бәрінен де маңыздысы – қала тұрғындарының өмір сапасы өзгереді. Мәдениеті бар қала тек жолы мен ғимараты арқылы емес, кешкі уақытта адам баратын рухани кеңістігі арқылы да өлшенеді.
Өңірлік театрлардың тағы бір миссиясы – қоғамдағы күрделі тақырыптарды жұмсақ, бірақ терең тілмен айту. Әлеуметтік теңсіздік, отбасылық дағдарыс, жастардың жалғыздығы, еңбек адамының тағдыры, ауыл мен қала арасындағы алшақтық, тіл мәселесі, экология, тарихи әділет, ұлттық болмыс секілді тақырыптар сахнада көркем форма арқылы беріледі. Театр саяси мінбер сияқты сөйлемейді, бірақ кейде бір қойылым ұзақ баяндамадан да әсерлі болуы мүмкін.
Сахна – ұлт айнасы
Мәдениет қызметкерлері күні қарсаңында театр мамандарының еңбегін бөлек айту керек. Көрермен сахнада көбіне актерді көреді. Бірақ бір спектакльдің артында режиссер, драматург, сахна суретшісі, жарық қоюшы, дыбыс режиссері, костюм тігуші, грим маманы, әкімшілік қызметкер, билет кассасы, техникалық топ тұрады. Театр – ұжымдық өнер. Бір адамның қателігі бүкіл қойылымның ырғағына әсер етеді. Сондықтан мәдениет қызметкерінің еңбегі көбіне көрінбей қалатын, бірақ нәтижесі сахнада сезілетін жауапты жұмыс.
Қазіргі кезеңде аймақ театрларының алдында бірнеше үлкен міндет тұр. Біріншісі – көрерменді жасарту. Театрға мектеп оқушысы, студент, жас отбасы, жаңа буын кәсіпкерлер, мемлекеттік қызметкерлер, жұмысшылар, ауыл жастары жиі келуі керек.
Екіншісі – репертуарды жаңарту. Классика сақталуы тиіс, бірақ бүгінгі көрерменнің өмірімен сөйлесетін заманауи шығармалар да қажет. Үшіншісі – өңірлік тақырыптарды батыл көтеру. Шығыс Қазақстанның табиғаты, өндірістік тарихы, шекаралық болмысы, көпмәдениетті кеңістігі, Алтай өркениеті, ауыл өмірі, еңбек адамы, экологиялық сезімтал аймақ ретіндегі тағдыры сахнаға лайық үлкен тақырыптар.
Төртіншісі – кәсіби кадр тұрақтылығы. Аймақтағы театрлар жас маманды ұстап қалуы үшін шығармашылық мүмкіндік, лайықты еңбек жағдайы, кәсіби өсу, республикалық және халықаралық фестивальге қатысу, режиссерлік зертхана, актерлік шеберлік курстары қажет. Театр жаңғыруы тек ғимарат жөндеумен шектелмейді. Ол ең алдымен адам сапасына, шығармашылық ортаның тынысына байланысты.
Бесіншісі – театр мен білім беру ұйымдарының байланысын күшейту. Мектеп оқушысы театрға жай экскурсия ретінде емес, оқу үдерісінің бір бөлігі ретінде келуі керек. Әдебиет сабағындағы шығарма сахнада көрсетілсе, тарих тақырыбы драмалық қойылым арқылы ашылса, музыка мен бейнелеу өнері театр эстетикасымен байланыстырылса, оқушының қабылдауы тереңдейді. Ertenmedia.kz сайты тілшілері аймақтағы білікті мамандармен пікірлесіп, ауқымды сұхбаттар жазады. Мұндай сұхбаттарда театр педагогикасы, жас көрермен тәрбиесі, сахна мәдениеті, репертуар саясаты және өңірлік өнердің болашағы кеңінен талдануы қажет.
Рухани орта қалыптастырған театрлар
Әлемдік тәжірибеде де театрлар өңірлік мәдениеттің тірегіне айналған мысал көп. Үлкен астаналық сахналар ұлттық бренд қалыптастырса, аймақтық театрлар сол мәдениетті халықтың күнделікті өміріне жақындатады. Қазақстан үшін де осы өлшем маңызды. Алматы мен Астанадағы ірі театрлар ел өнерінің биік деңгейін көрсетеді. Ал Өскемен, Семей, Қарағанды, Қостанай, Орал, Ақтөбе, Түркістан, Тараз, Қызылорда секілді қалалардағы театрлар мәдениетті орталықтан өңірге емес, өңірдің өз ішінен өсіретін күшке айналуы тиіс.
Шығыс Қазақстан үшін театрдың маңызы ерекше. Өңір өндірісімен, табиғатымен, шекаралық орналасуымен, көпэтносты құрамымен, тарихи тереңдігімен ерекшеленеді. Осындай аймақта театр тек өнер көрсететін мекеме болып қала алмайды. Ол қоғамды біріктіретін, тіл мен мәдениетті сақтайтын, жас буынның эстетикалық талғамын қалыптастыратын, қала мен ауыл арасындағы рухани көпір болатын институтқа айналуы керек.
Аймақ мәдениетін жаңғырту дегеніміз – ескі құндылықты ұмыту емес. Керісінше, бар мұраны қазіргі көрермен түсінетін тілмен қайта сөйлету. Театр осы міндетті атқара алады. Сахнада Абай да, Шәкәрім де, Мұхтар Әуезов те, әлемдік классика да, бүгінгі қазақ драматургиясы да жаңа тыныспен ашылуы мүмкін. Әр қойылым көрерменге бір сұрақ қалдырса, әр премьера қоғамда бір ой тудырса, әр актер жас көрерменнің өнерге қызығуын оятса, театр өз міндетін орындап отыр деген сөз.
Мәдениет қызметкерлері күні осындай еңбектің қадірін түсінетін күн болуы керек. Театрдағы әр маман сахна арқылы өңірдің рухани келбетін қалыптастырады. Көрерменге күлкі сыйлайтын комедия да, ойландыратын драма да, бала қиялын оятатын ертегі де, музыка мен қимылға құрылған қойылым да аймақ мәдениетінің тірі айналымына кіреді. Театр жұмыс істеп тұрса, қала сөйлеп тұр. Сахнада жарық жанса, рухани өмірдің де оты өшпегені.
Сондықтан өңірдегі театрлар аймақ мәдениетін жаңғыртып жатыр деген тұжырым жай мақтау емес. Ол нақты мәдени процесс. Театр тілге қызмет етеді, тарихты жаңғыртады, жас буынды тәрбиелейді, көрермен талғамын өсіреді, шығармашылық кадр қалыптастырады, қала өміріне мән береді. Ал мәдениеті мықты өңірдің қоғамдық иммунитеті де мықты болады. Себебі театр адамға ең алдымен адам болып қалудың жолын көрсетеді.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
