Қазақстандағы орташа жиынтық зейнетақы ақпаннан тамызға дейін 157 843 теңгеден 197 500 теңгеге көтерілді. Экономист Айдархан Құсайынов бұл өзгерісті зейнеткерлерге төленетін мемлекеттік қаржының нақты өсуінен гөрі есептеу тәсіліне жинақтаушы төлемнің қосылуымен байланыстырады, – деп жазады Ertenmedia.kz.
Екі көрсеткіштің арасындағы айырма 39 657 теңгені құрайды. Бірнеше ай ішінде пайда болған мұндай өсім қоғамда зейнетақының шынымен көбейгені туралы түсінік қалыптастыруы мүмкін. Алайда сарапшы көрсеткіштің құрамына үңілмей жасалған қорытынды жаңсақ болады деп есептейді.
Айдархан Құсайыновтың айтуынша, бұрын Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі орташа жиынтық зейнетақыға бюджеттен төленетін базалық және ынтымақты төлемдерді енгізген. Осылай есептелген көрсеткіш мемлекеттің зейнеткерлер алдындағы тікелей міндеттемесін көрсететін. Ақпан айындағы 157 843 теңге де осы екі құрамдас бөліктен құралған.
Экономист жаздың соңында есепке Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорынан төленетін қаражат қосылғанын алға тартады. Жинақтаушы бөліктің орташа көлемі шамамен 40 мың теңге деп көрсетілген. Соның нәтижесінде ресми орташа жиынтық төлем тамызда 197 500 теңгеге дейін көтерілген.
Құсайынов мемлекеттік зейнетақы мен азаматтың өз жинағынан алатын қаражатын бір көрсеткішке біріктіруді дұрыс санамайды. Оның түсіндіруінше, базалық және ынтымақты бөлікті бюджет төлесе, жинақтаушы төлем азаматтың еңбек еткен жылдары қорға аударған жеке қаражатынан беріледі. Сондықтан екі түрлі қаржы көзін қосу мемлекеттің нақты әлеуметтік міндеттемесі қаншалықты өскенін анықтауды қиындатады.
«Мемлекеттің орташа жинақтаушы төлем туралы айтуы – манипуляция. Жинақтаушы зейнетақы азаматтардың жеке жинағы, бір адамның ай сайынғы төлемі 400 мың теңге болса, екіншісінде мүлде болмауы мүмкін. Нақты орташа мемлекеттік зейнетақы 157 мың теңге деңгейінде қалды», – дейді экономист.
Мұндағы басты мәселе азаматтың қолына түсетін жалпы қаражатта ғана жатқан жоқ. Бір зейнеткердің қордағы жинағы мол болса, екіншісінің шотындағы қаражат аз немесе таусылған болуы ықтимал. Осындай үлкен айырмашылық жағдайында орташа көрсеткіш нақты зейнеткердің тұрмысын толық сипаттай алмайды.
Қайта есептеу жүргізудің маңызы
Құсайынов жинақтаушы төлемді есепке қосу халық табысының алғашқы тоқсанда 0,1 пайыз өскенін көрсетуге мүмкіндік бергенін айтады. Кейін осы дерек экономикалық өсімнің азаматтардың әл-ауқатына ықпал ете бастағанының белгісі ретінде ұсынылған. Сарапшы есептеу құрамындағы өзгеріс түсіндірілмесе, мұндай қорытындының әдістемелік негізі әлсірейтінін ескертті.
Жаңа құрамдас бөлік енгізілсе, бұрынғы кезеңдердегі мәлімет те сол тәсілмен қайта есептелуге тиіс. Құсайыновтың пікірінше, Ұлттық статистика бюросы салыстырмалылықты сақтау үшін соңғы 10-15 жылдың көрсеткішін жаңартуы керек еді. Мұндай қайта есептеу жүргізілмесе, қазіргі деректі бұрынғы жылдармен тікелей салыстыру статистикалық тұрғыдан дұрыс нәтиже бермейді.
Экономист ресми есептегі «меншіктен түсетін кірістер» санатына да назар аударды. Оның айтуынша, бұл көрсеткіш бірден бес есе өскен, бірақ депозит мөлшерлемесі мен дивиденд көлемінде соған сай серпіліс байқалмаған. Құсайынов қосымша сомалар есептің өзге баптарына қайта бөлінуі мүмкін деген болжам айтты.
Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры түсініктеме алу үшін Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне жүгінуді ұсынған. Ал министрлік зейнетақыны есептеу әдістемесі өзгермегенін мәлімдеді. Материал жарияланған кезде редакцияның министрлікке, қорға және Ұлттық статистика бюросына жолдаған сауалдарына толық жауап келмеген.
Осы жерде тараптардың ұстанымы екіге айырылып отыр. Экономист көрсеткіш құрамына жаңа элемент қосылғанын айтса, салалық министрлік әдістеме өзгермегенін мәлімдейді. Түпкілікті қорытынды жасау үшін әр айдағы орташа зейнетақының құрамын және есептеу формуласын жауапты органдар егжей-тегжейлі түсіндіруі қажет.
Құсайынов мемлекеттік статистиканың жариялану мерзіміне қатысты да мәселе көтерді. Оның сөзінше, бұрын жедел көрсеткіштер ай аяқталғаннан кейін шамамен 15 күн ішінде берілетін. Қазір кейбір деректің жариялануы еш түсіндірусіз бір жарым айға дейін кейінге шегеріліп жүр.
Қолайлы көрініс көрсетуге бағытталған «әлеуметтік тапсырыс» болуы мүмкін
Сарапшы жекелеген макроэкономикалық көрсеткіштердің арасында логикалық алшақтық бар екенін айтады. Ресми деректе жалпы ішкі өнім 6 пайыз өссе де, халықтың нақты табысы төмендеп жатқаны көрсетіледі. Өңдеу өнеркәсібінің өсуі электр энергиясын тұтынудың қысқаруымен қатар жүруі де экономистің күмәнін күшейткен.
Құрылыс саласында да ресми өсім мен еңбек нарығындағы көрініс қабыспайды. Статистика құрылыс көлемінің бір жылда 20 пайыз артқанын көрсеткенімен, саладағы жалақы мен жұмыспен қамту төмендеп, жұмысшылар құрылыс алаңдарынан кетіп жатыр. Құсайынов өндіріс көлемі өскен жағдайда еңбекке сұраныстың неге әлсірегені ашық түсіндірілуге тиіс деп санайды.
Көлік саласындағы бұрынғы көрсеткіш те экономист келтірген мысалдардың бірі болды. Оның айтуынша, саладағы көлем 1 қаңтардан бастап бірден 20 пайыз өскені көрсетілген, ал жалақы 2-3 пайыз шамасында ғана артқан. Мұндай сәйкессіздік есептеу базасы мен статистикалық әдістеме туралы қосымша сұрақ туғызады.
Құсайынов қолайлы экономикалық көрініс көрсетуге бағытталған «әлеуметтік тапсырыс» болуы мүмкін деген пікір білдірді. Алайда мұндай тұжырым әзірге сарапшының бағасы саналады және ресми органдар тарапынан расталған жоқ. Сондықтан мәселенің ақ-қарасы бастапқы деректер мен есептеу формуласы толық ашылғанда анықталмақ.
Статистика экономиканың жай-күйін сипаттап қана қоймай, Үкіметтің, Ұлттық банктің, инвесторлардың және бизнестің шешіміне ықпал етеді. Ресми көрсеткіш пен азаматтардың күнделікті тұрмысы арасындағы айырма ұлғайса, мемлекеттік дерекке деген сенім әлсірейді. Құсайынов халықтың сатып алу қабілеті әлі де төмендеп жатқанын айтып, есептегі өсім нақты әл-ауқатпен расталуы керек екенін ескертті.
Орташа зейнетақының 40 мың теңгеге жуық өсуі әзірге төлемнің қай көзден құралғанын ажыратып қарауды талап етеді. Зейнеткер үшін шотына түскен жалпы ақша маңызды болғанымен, мемлекет саясатын бағалау кезінде бюджеттен төленетін және жеке жинақтан алынатын бөліктің арасы анық көрсетілгені жөн. Ашық әдістеме ғана статистикалық өсімнің нақты әлеуметтік өсімге қаншалықты сәйкес келетінін көрсетеді.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
