Жемқорлықты түбі тесік шелекке теңеуге болады. Қанша су құйсаң да, жинақталған байлық сарқылып, шелекті толтыруға мүмкіндік бермейді. Мемлекеттердің даму деңгейі дәл осы тесіктің қай тұста орналасқанымен және оның көлемімен тікелей айқындалады, деп хабарлайды Ertenmedia.kz.
Шелектегі үш түрлі тесік: әлемдік тәжірибе
Саясаттанушылар мен экономистер мемлекеттердегі жемқорлықтың сипатын шартты түрде үш санатқа бөліп қарастырады:
Ернеуіне жақын кішкентай саңылау: Дания, Швеция, Жаңа Зеландия және Сингапур сынды елдердің үлгісі. Мұнда мемлекеттік басқару жүйесі мейлінше мықты орныққан, ал заң үстемдігі мен ашықтық сыбайластықтың тамыр жаюына жол бермейді. Оларда жемқорлық жоқ емес, бар, бірақ ол тек жүйенің ең жоғарғы қатпарында сирек кездесетін шектеулі жайт қана. Мұндай ұсақ кемшіліктер ел қазынасын ортайтпайды.
Қақ ортасындағы үлкен ойық: Дамушы және өтпелі кезеңдегі мемлекеттердің типтік көрінісі. Бюджетке мұнайдан немесе өндірістен қыруар табыс құйылады, алайда оның жартысынан астамы әлеуметтік инфрақұрылымға жетпей, орта жолда шенеуніктер мен делдалдардың қалтасына ағып кетеді. Шелек ешқашан жартысынан аса толмайды.
Түбі жоқ тесік шелек: Басқару жүйесі толығымен клептократияға айналған мемлекеттер. Мұнда тесіктің көлемі маңызды емес. Мемлекетке қанша миллиардтаған доллар инвестиция мен табиғи байлықтың кірісі түссе де, ол лезде сыртқа ағып, халық тұрақты қайыршылықта өмір сүреді. Қазына бір сәтке де толықпайды.
Сингапур мен Скандинавия қалай жамады?
Халықаралық тәжірибе жемқорлықты жеңудің жолы тек соттаумен шектелмейтінін дәлелдеді. Мәселен, Сингапур тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында түбі тесік шелек тәрізді кедей ел болатын. Ли Куан Ю бастаған билік сот жүйесін атқарушы биліктен толық тәуелсіз етіп, пара алған шенеунікке туыс немесе дос екеніне қарамастан қатаң жаза тағайындады. Ең бастысы, мемлекеттік қызметшілердің жалақысын жеке сектордағыдай жоғары деңгейге көтеріп, пара алуды тиімсіз етті.
Ал Солтүстік Еуропа елдерінде парақорлыққа қарсы басты қалқан – бюджеттің абсолютті ашықтығы мен қоғамдық сенім.
Швецияда кез келген азамат шенеуніктің мемлекеттік картамен ішкен бір шыны шайының есебін көре алады. Мемлекеттік қызметші жеке шығынына қазынаның бір тиынын жұмсаса, оның карьерасы сол күні аяқталады.
Заңнан бұрынғы дерт: сананы улаған мәдениет
Жемқорлық – тек қылмыстық бап қана емес, ол ең алдымен қоғамдық мәдениет пен халықтың психологиялық көзқарасы. Дамымаған елдерде пара беру мен «таныс-тамыр» арқылы мәселе шешу өмір сүрудің жазылмаған қағидасына айналып кеткен.
Әлеуметтік желіде мемлекеттік ұрыларды аяусыз сынайтын қарапайым азамат күнделікті өмірде көлік айыппұлынан құтылу үшін, баласын мектепке немесе ауруханаға орналастыру үшін өзі де жең ұшынан жалғасуға дайын тұрады. Пара беріп жұмыс бітіруді айып емес, «пысықтық» пен «ептілік» деп қабылдайтын ортада жемқорлықпен күрестің нәтижесі болмайды.
Түбін жамауға не кедергі?
Қазақстанда соңғы жылдары цифрландыру кеңінен енгізіліп, мемлекеттік сатып алулар ашық алаңға шығарылғанымен, шелектің түбі әлі де тесік. Жоғары кабинеттердегі кландық мүдделер мен олигополия сақталғанда, ұсақ парамен ұсталған қызметкерлерді көрсету тек көзбояушылық болып қала береді.
Қазынаны толықтырып, елді шынайы өркендеуге жеткізу үшін жазалау шараларынан бөлек, қоғамда параға деген мүлдем төзбеушілік мәдениетін қалыптастыру шарт.
Сот жүйесі тәуелсіз болмай, мемлекеттік бюджеттің әрбір тиыны халықтың қадағалауына берілмей және әрбір азамат өзінен бастап пара беруді тоқтатпайынша, тесік шелекке су құйған науқандық саясаттан еш қайыр болмайды.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
