Орталық Азия қалаларының арасындағы бәсеке күшейгенімен, Алматы мен Астананың экономикалық ауқымы, қаржы нарығы және ондаған жылда қалыптасқан іскерлік ортасы аймақтағы көшбасшылық орнын сақтауға мүмкіндік береді. Ташкент пен Бішкек жылдам дамып келе жатқанымен, алшақтықты жою үшін жоғары өсім қарқынын ұзақ уақыт бойы ұстап тұруға тиіс, – деп жазады Ertenmedia.kz.
Алматы ұзақ жыл бойы Қазақстанның саяси және коммерциялық қызметін қатар атқарып, Орталық Азияның жетекші іскерлік орталығына айналды. Астана елорда мәртебесін алғаннан кейін екі қаланың рөлі бірін-бірі толықтыра түсті: Алматы қаржы және бизнес орталығы болып қалса, Астана саяси, институционалдық және корпоративтік салмағын арттырды. 2025 жылы Астана экономикасы шамамен 10 пайыз, Алматы экономикасы 5 пайызға өсіп, екі қала бірлесіп 107 млрд долларға жуық өнім өндірді.
Алматы мен Астананың экономикалық ауқымына Орталық Азияда әзірге тең келетін қалалар жоқ. TCA Орталық Азия балансының дерегінше, Қазақстан аймақтың жалпы ішкі өнімінің жартысынан астамын және тікелей шетелдік инвестицияның шамамен үштен екісін қамтамасыз етеді. Осындай қаржылық база қалалық инфрақұрылымды салуға, оны күтіп ұстауға және іскерлік белсенділікті қолдауға мүмкіндік береді.
Қазақстан Орталық Азиядағы ең дамыған капитал нарығына да ие. Алматыдағы Қазақстан қор биржасы мен Астанадағы халықаралық қаржы орталығы және халықаралық биржа компанияларға акционерлік капитал, қарыз қаражаты, институционалдық инвесторлар мен қаржы инфрақұрылымына жол ашады. Мұндай ауқымдағы мүмкіндік аймақтағы өзге нарықтардың ешқайсысында қалыптаспаған.
Қазақстан Орталық Азияда тәуелсіз кредит рейтингі инвестициялық деңгейге жеткен жалғыз мемлекет саналады. Жоғары рейтинг елдік тәуекел үшін белгіленетін үстемені азайтып, компаниялар мен жобалардың қаржы тарту шығынын төмендетеді. Алматы мен Астананың аймақтық бас кеңселерді қабылдау мүмкіндігін де осы артықшылық күшейтіп отыр.
Екі қаланың іскерлік экожүйесі бірнеше онжылдықта қалыптасты. Алматы мен Астана әлемдік ірі компаниялардың аймақтық базасына айналып, корпоративтік басқару, қаржы, кәсіби қызмет пен білікті мамандар шоғырын құрды. Жинақталған тәжірибе жаңа инвестиция мен халықаралық компанияларды тартуды жеңілдетеді.
Демографиялық дүмпу
Орталық Азиядағы өзге астаналар да бір орында тұрған жоқ. Өзбекстанның саяси және сауда орталығы Ташкенттің экономикасы 2025 жылы шамамен 29 млрд долларды құрады. Бұл Алматыдан 40 пайызға жуық төмен және Астана экономикасының шамамен төрттен үшіне тең.
Ташкенттің нақты экономикалық өсімі алдын ала мәлімет бойынша 2025 жылы 11,3 пайызға жеткен. Қала Өзбекстанның демографиялық ауқымын пайдаланып, үлкен ішкі нарық пен мол еңбек ресурсына сүйенеді. Ел халқы Қазақстан тұрғындарынан екі есеге жуық көп болғандықтан, Ташкенттің тұтыну нарығы да кең.
Демографиялық артықшылықтың екінші қыры да бар. Халық санының көбеюі тұрақты жұмыс орындарын ашуды, тұрғын үй мен инфрақұрылымға үздіксіз инвестиция салуды талап етеді. Өнімділік пен капитал салымы халық өсіміне ілесе алмаса, демография Ташкенттің Алматы мен Астанаға жақындауына көмектесудің орнына тежеуші факторға айналуы ықтимал.
Алматы мен Астана жан басына шаққанда әлдеқайда көп экономикалық өнім өндіреді. 2025 жылы жалпы өңірлік өнім жан басына шаққанда Алматыда шамамен 29 900 доллар, Астанада 23 700 доллар болса, Ташкентте 9 300 доллар болған. Есепте жылдық орташа валюта бағамы қолданылған, ал көрсеткіш еңбек өнімділігін, отбасы табысын немесе өмір сапасын білдірмейді.
Бішкек те саяси астана мен елдің негізгі экономикалық орталығы қызметін қатар атқарады. Қолданылған есептік кезең деректеріне сүйенсек, қала экономикасының көлемі Ташкент көрсеткішінің шамамен 30 пайызына тең. Қырғызстанның Ұлттық статистика комитеті 2024 жылы Бішкек экономикасы 15,8 пайызға өскенін хабарлаған.
Бішкектегі жан басына шаққандағы жалпы өңірлік өнім 2024 жылы шамамен 6 500 доллар болды. Ташкентте 2025 жылғы көрсеткіш 9 300 долларға жеткен. Екі көрсеткіш әртүрлі есептік кезеңді қамтиды әрі тұрғындардың табысын немесе еңбек өнімділігін емес, жан басына шаққандағы экономикалық өндіріс көлемін көрсетеді.
Бішкектің салыстырмалы артықшылығы ең алдымен төмен шығын мен табиғи ресурстарға байланысты. Қырғызстандағы корпоративтік табыс салығының стандартты мөлшерлемесі 10 пайызды құрап, Қазақстан мен Өзбекстандағы деңгейден төмен тұр. Негізінен гидроэнергетикаға сүйенетін жүйе көміртегі шығарындылары аз энергия базасын ұсынғанымен, маусымдық электр тапшылығы экономиканы шектеп отыр.
Бішкек халқы мен экономикасының көлемі шағын болғандықтан, ішкі нарығы да тар. Соның салдарынан инфрақұрылымға ірі инвестиция салуға мүмкіндік беретін экономикалық және бюджеттік база шектеулі. Алматы, Астана, Ташкент және Бішкек арасындағы айырманы бағалағанда жалпы өңірлік өніммен бірге жан басына шаққандағы өндіріс көлемін де ескеру қажет.
Салыстырмалы есепте ағымдағы бағамен көрсетілген деректер орташа жылдық айырбас бағамы бойынша АҚШ долларына аударылып, сатып алу қабілетіне түзету енгізілмей дөңгелектелген. Ташкентке қатысты статистика алдын ала мәлімет саналады. Есепте Қазақстан, Өзбекстан және Қырғызстан статистикасы, Қазақстан Ұлттық банкі, Өзбекстан Орталық банкі мен Халықаралық валюта қорының валюта бағамдары пайдаланылған.
Алматы алда келеді
Ташкенттің Алматы мен Астананы қуып жетуі тек жоғары өсім қарқынына байланысты емес. Жоспарланған кеңею орасан көлемдегі капиталды қажет етеді, ал қаражат мемлекеттік бюджеттен, отандық және шетелдік жеке инвестициядан, халықаралық қарыздан тартылуға тиіс. Аталған көздердің әрқайсысының өз шектеуі бар.
Өзбекстан экономикасының көлемі шамамен 147 млрд долларды құрап, Қазақстанның 306 млрд долларлық экономикасының жартысына да жетпейді. Елдің тәуелсіз кредит рейтингі инвестициялық деңгейден төмен, ал капитал нарығы әлі жеткілікті дамымаған. 2025 жылы ақша аударымдарының жалпы ішкі өнімдегі үлесі 14,3 пайызға жетуі шетелде табылған кірістің экономика үшін маңызын көрсетеді.
Қазақстан инвестициялық деңгейдегі рейтингке, дамыған қаржы жүйесіне және әлдеқайда ауқымды ресурстық резервке ие. Мұндай құрылымдық айырманы жою үшін Өзбекстан капитал нарығын дамытып, еңбек нарығын реформалап, инвестициялық тәуекелді азайтатын институттарын күшейтуі қажет. Осы міндеттердің орындалуына бірнеше жыл емес, ұзақ кезең керек болуы ықтимал.
Ташкент әзірге Астананы экономикалық көлем жағынан басып озған жоқ, бірақ арадағы айырманы қысқартты. 2025 жылы Ташкенттің нақты өсімі 11,3 пайыз, Астананың өсімі 10,2 пайыз болды. Бар-жоғы 1,1 пайыздық тармақты құрайтын айырма Ташкентке жақындауға мүмкіндік бергенімен, мұндай басымдықтың паритетке жеткенше сақталатынына кепіл жоқ.
Ташкент аумағын да кеңейтіп жатыр. Жаңа Ташкент құрылысы 2023 жылы басталып, алғашқы кезеңде 600 мың тұрғынға есептелді, ал толық іске асқанда мұнда 2 млн адам тұрады деп жоспарланған. 2034 жылға дейін 200 мың пәтер салып, іскерлік, білім беру және көлік инфрақұрылымын қалыптастыру көзделген.
Қазір жаңа қалада тұрғын үй кешендері, бизнес орталықтар және университет кампустары салынып жатыр. Алайда жобаның толық ауқымда жүзеге асуы болашақтың еншісінде. Қаржы, инженерлік желі және жұмыс орындары құрылыстың нақты жылдамдығын айқындайды.
Астана да қалалық инфрақұрылымды белсенді кеңейтіп келеді. 2026 жылғы қаңтар-шілдеде елордада шамамен 2,2 млн шаршы метр тұрғын үй пайдалануға беріліп, жаңа көлік және коммуналдық нысандардың құрылысы жалғасты. Бас жоспар бойынша Астана халқы 2035 жылға қарай 2 млн 275 мың адамға жетуге тиіс.
Ташкент үнемі қозғалып тұрған нысананы қуып келеді. Астананың 2025 жылғы күрт жеделдеуі Ташкенттің өсімдегі артықшылығы қаншалықты тез қысқаратынын көрсетті. Өзбекстан астанасы қалған алшақтықты жою үшін Қазақстан елордасы да экономикалық және қалалық базасын кеңейтіп жатқан кезде ұзақ мерзімді басымдықты сақтауы қажет.
Егер Ташкент паритетке жетпей тұрып өсімдегі артықшылығынан айырылса, алшақтықтың қысқаруы тоқтайды. Қазіргі қалалық статистика оның Астананы сөзсіз басып озатын бағытқа шыққанын дәлелдемейді. Екі астананың бәсекесін қысқа мерзімді өсіммен емес, инвестиция, өнімділік және инфрақұрылым сапасымен бағалау қажет.
Дамуын тоқтатпайтын қала
Алматы Ташкент үшін бұдан да күрделі меже саналады. Қазақстанның оңтүстік астанасының экономикасы қазір Ташкенттен екі еседен астам үлкен. Алшақтықты жою үшін Өзбекстан астанасына Алматыдан ондаған жыл бойы айтарлықтай жылдам өсу қажет.
2025 жылы Ташкент экономикасы 11,3 пайыз өссе, Алматыдағы өсім 4,9 пайыз болды. Бір жылдағы елеулі айырма ұзақ мерзімді қуып жетуге кепіл бермейді. Экономикалық база үлкейген сайын жоғары қарқынды сақтау қиындай түседі.
Алматы да дамуын тоқтатқан жоқ. Қаланың 2040 жылға дейінгі даму бағдарламасы мен бас жоспары іскерлік белсенділікті бүкіл аумаққа тарататын бес негізгі экономикалық және қалалық орталық құруды көздейді. Жаңартылған ұсыныстарда халық санын 3,6 млн адамға жеткізу, тұрғын үй және инфрақұрылым құрылысын жалғастыру қарастырылған.
Алматы маңындағы Алатау қаласы бөлек әкімшілік бірлік болғанымен, ірі агломерацияның бір бөлігі ретінде дамып жатыр. Оның өсуі өңірдегі жұмыс орындарын, инвестиция көлемін және экономикалық базаны ұлғайта алады. Алайда Алатаудың қосқан үлесі осы салыстыруда пайдаланылған Алматының жалпы өңірлік өніміне кірмейді.
2025 жылғы экономикалық көлемді негізге алғанда, Ташкент Алматыны 50 жылда қуып жету үшін нақты өсім бойынша жыл сайын орта есеппен 1,75 пайыздық тармақ артықшылықты сақтауы керек. Күрделі пайызбен есептелген мұндай ұзақ мерзімді басымдықтың үздіксіз жалғасуына негіз аз. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының болжамдары дамушы экономикалар табыс деңгейі жоғары елдерге жақындаған сайын олардың өсімі баяулайтынын көрсетеді.
Ташкент экономикасы кемелденген сайын өсім артықшылығы қысқарса, Алматыны қуып жету мерзімі одан әрі ұзарады. Кей жағдайда экономикалық теңесу мүлде орын алмауы мүмкін. Сондықтан бір немесе бірнеше жылдағы жоғары қарқынды ұзақ мерзімді көшбасшылықтың дәлелі ретінде қабылдауға болмайды.
Бішкектің Ташкентті басып озу мүмкіндігі де осы заңдылыққа тәуелді. 2024 жылғы 15,8 пайыздық өсім әсерлі көрінгенімен, шағын базадан басталған жоғары қарқын өздігінен қуып жету траекториясын қалыптастырмайды. Бішкек экономикасы Ташкент көрсеткішінің шамамен 30 пайызына ғана тең болғандықтан, арадағы алшақтықты жою үшін ұзақ жылдық басымдық қажет.
Қазақстанның тарихи артықшылығы
Бішкек бірыңғай жаңа қала жобасы арқылы емес, маңайындағы елді мекендерді қалалық ортаға қосу арқылы кеңейіп келеді. 2024 жылғы әкімшілік-аумақтық реформа кезінде қала аумағы 12 900 гектардан шамамен 41 мың гектарға дейін ұлғайып, құрамына 24 елді мекен енді. Кейін қабылданған 2030 жылға дейінгі даму жоспары жаңа аудандарда су құбыры мен әлеуметтік инфрақұрылым салуды қарастырады.
Бішкектің 2050 жылға дейінгі бас жоспары халық санын 2 млн адамға жуықтатуды көздейді. Дегенмен кеңейген аумақты инженерлік желі, көлік және әлеуметтік қызметпен қамтамасыз ету қомақты қаражат талап етеді. Қаланың экономикалық базасы мен қаржыландыру мүмкіндігі осы жоспардың орындалу қарқынын анықтайды.
Алдағы жылдары Алматы, Астана, Ташкент және Бішкек инвестиция, ішкі сұраныс және аймақтық байланыстың күшеюі есебінен өсе береді. Әр қаланың дамуы жаңа нарық пен көршілеріне қосымша мүмкіндік ашып, тұтас Орталық Азияның экономикалық салмағын арттыра алады. Сондықтан қалалар арасындағы бәсеке аймақ ішіндегі ынтымақтастыққа кедергі емес, дамудың қосымша қозғаушы күшіне айналуы ықтимал.
Қазақстан тарихи артықшылықтарын одан әрі нығайтып келеді. Алматы мен Астана ондаған жылда құрылған корпоративтік желілерін, қаржы институттарын, кәсіби ортасын және басқару тәжірибесін кеңейтіп жатыр. Осы іргетас олардың Орталық Азиядағы экономикалық көшбасшылығын жақын келешекте сақтап қалуына мүмкіндік береді.
Рим бір күнде салынған жоқ, Қазақстанның іскерлік экожүйесі де бір сәтте пайда болған жоқ. Орталық Азияда жаңа экономикалық орталықтар қалыптасып келеді, алайда бұрыннан танылған көшбасшылар да қатар өсіп жатыр. Қазіргі деректер Алматы мен Астананың аймақтық үстемдігі әлсірегенін емес, олардың бәсекеге қабілетті негізі әлі де нығайып жатқанын көрсетеді.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
