Қазақстан агроөнеркәсіп өнімдерін сол күйінде экспорттаудан біртіндеп бас тартып, қосылған құны жоғары тауар шығаруға бет бұрды. Үкімет дерегінше, 2023-2025 жылдары негізгі аграрлық шикізатты қайта өңдеу үлесі 35 пайыздан 64 пайызға дейін көтерілді, – деп жазады Ertenmedia.kz.
Көрсеткіштің екі жылда екі есеге жуық өсуі агроөнеркәсіптегі құрылымдық өзгерісті аңғартады. Бұрын астық, майлы дақыл, ет пен сүттің едәуір бөлігі бастапқы күйінде сатылса, қазір оларды ел ішінде өңдеуге басымдық беріліп отыр. 2026 жылдың соңына дейін өңдеу үлесін 70 пайызға жеткізу жоспарланған.
Есепті кезеңде ет, сүт, майлы дақылдар, жүгері, күріш және қарақұмық өндірісі қамтылған. 2024-2026 жылдары қайта өңдеу кәсіпорындарының айналым қаражатын қаржыландыруға шамамен 230 млрд теңге бағытталды. Мұндай қолдау зауыттарға шикізатты маусым кезінде сатып алып, өндірісті жыл бойы тоқтатпай жүргізуге мүмкіндік береді.
Өңдеу үлесінің өсуі нақты табысқа айналуы керек
Ресми статистикадағы 64 пайыздық көрсеткіш маңызды болғанымен, өңдеудің сапасы мен тереңдігі де назардан тыс қалмауы қажет. Шикізатты бастапқы тазарту немесе қаптау мен одан бірнеше дайын өнім алу экономикалық тұрғыдан бірдей нәтиже бермейді. Негізгі мақсат көлемді көбейтумен қатар, әр тонна шикізаттан алынатын қосылған құнды арттыру болуы тиіс.
Мәселен, астықты ұнға айналдыру алғашқы өңдеу сатысына жатады. Ал одан крахмал, глютен, биоэтанол, амин қышқылы мен жем компоненттерін шығару әлдеқайда күрделі технологияны қажет етеді. Осындай өндіріс экспорттық табысты көбейтіп, химия, фармацевтика, мал шаруашылығы және тағам өнеркәсібіне жаңа шикізат береді.
Қазақстанда қазір 210-ға жуық ет және 180 сүт өңдеу кәсіпорны жұмыс істейді. Май өндіретін 90-ға жуық кәсіпорынның жалпы қуаты жылына 4,5 млн тоннадан асады. Күнбағыстың 90 пайыздан астамының ел ішінде өңделуі осы бағыттағы ең айқын нәтижелердің біріне айналды.
Дегенмен кәсіпорын саны өндірістің тиімділігін толық көрсете алмайды. Зауыттың жобалық қуаты, нақты жүктемесі, шикізатпен қамтылуы және өнім өткізу нарығы қатар есептелуге тиіс. Қуаты толық пайдаланылмайтын кәсіпорын бюджеттен қолдау алғанымен, экономикаға күтілген қайтарымды бере алмайды.
Төрт миллиард долларлық жобаларға тұрақты нарық қажет
Үкімет 2029 жылға дейін астықты терең өңдейтін алты ірі жобаны іске асыруды жоспарлап отыр. Олардың жалпы құны шамамен 4 млрд долларды құрайды. Кәсіпорындар жыл сайын 5,8 млн тоннаға жуық шикізатты қайта өңдеуге тиіс.
Жобалар арқылы крахмал, глютен, шәрбат, биоэтанол, амин қышқылдары және құрамажемге қажетті компоненттер өндірілмек. Мұндай өнімдер халықаралық нарықта кәдімгі астықтан қымбат бағаланады. Ең бастысы, оларды өндіру үшін инженерлер, технологтер, зертхана мамандары мен білікті жұмысшылар қажет болады.
2025 жылы Қазақстандағы биоэтанол өндірісі 2,2 есе өсіп, 21 мың тоннаға жетті. Крахмал өнімдерінің көлемі 28,2 пайызға артып, шамамен 152 мың тоннаны құрады. 2026 жылдың алғашқы жартысында өндірілген 67,5 мың тонна крахмал өнімінің жартысынан астамы экспортқа жіберілген.
Экспорт көлемі жаңа өндірістердің өміршеңдігін көрсететін негізгі өлшемнің бірі болады. Алты зауыт қатар іске қосылғанда олардың өніміне алдын ала нарық табылмаса, қуаттың бір бөлігі бос тұруы ықтимал. Сондықтан инвестор тартумен бірге ұзақмерзімді экспорттық келісімдер, көлік тарифтері және өткізу арналары пысықталуы керек.
Терең өңдеу кәсіпорындары су мен электр энергиясын да көп пайдаланады. Жобаның орны шикізатқа жақын болғанымен, инженерлік желі әлсіз болса, өнімнің өзіндік құны өседі. Сол себепті жаңа зауыттарды орналастыру кезінде астық қоры, су, энергия, теміржол және сыртқы нарыққа шығатын бағыт біртұтас жүйе ретінде қарастырылғаны жөн.
Ауылдағы табыс фермер мен зауыт арасында бөлінуі тиіс
Қазақстан 2030 жылға қарай аграрлық экспорттағы өңделген өнімнің үлесін 70 пайызға жеткізуді көздеп отыр. Мұндай меже орындалса, ел әлемдік нарыққа астық пен майлы дақыл ғана емес, бағасы жоғары дайын өнім ұсына алады. Валюталық түсімнің артуы сыртқы нарықтағы шикізат бағасына тәуелділікті азайтады.
Алайда терең өңдеудің пайдасы тек зауыт иелері мен ірі агрохолдингтерде қалмауы қажет. Шикізат өсіретін фермер тұрақты сатып алу бағасына, ұзақмерзімді келісімге және өнім сапасын арттыруға ынталандыратын талаптарға қол жеткізуі тиіс. Зауыт пен шаруа арасындағы әділ байланыс ауылдағы табыстың өсуіне жол ашады.
Мемлекеттік қолдаудың нәтижесі бөлінген қаржы немесе ашылған кәсіпорын санымен ғана өлшенбегені дұрыс. Бір жұмыс орнына жұмсалған инвестиция, өндірістің нақты жүктемесі, экспорттық кіріс, бюджетке төленген салық және фермер табысының өзгеруі ашық жариялануы қажет. Сонда 230 млрд теңгелік қаржыландырудың экономикаға қаншалықты әсер еткені көрінеді.
Терең өңдеу Қазақстанның аграрлық саясатын түбегейлі өзгерте алады. Ел шикізат өсіретін аумақтан технологиялық өнім шығаратын өндірістік орталыққа айналуға мүмкіндік алып отыр. Ендігі міндет жаңа зауыттарды салумен шектелмей, оларды шикізатпен, энергиямен, маманмен және тұрақты нарықпен қамтамасыз ету болмақ.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
