Шанхай ынтымақтастық ұйымы геосаяси бәсекенің құралына айналмай, қауіпсіздік пен экономикалық дамуды ұштастыратын ашық алаң болып қалуға тиіс. Саясаттанушы Сүйінбай Сүйіндіков Қазақстанның ұйымдағы ұстанымын көпвекторлы саясат пен ұлттық мүддеге негізделген прагматикалық бағыт деп бағалады, – деп жазады Ertenmedia.kz.
Сарапшының пікірінше, Қазақстан ШЫҰ-ны қауіпсіздік мәселелері талқыланатын құрылым ретінде ғана қарастырмайды. Ұйым экономика, инвестиция, көлік-логистика және технологиялық әріптестікті дамытуға мүмкіндік береді. Сондықтан Қазақстанның белсенділігі ұлттық мүддені халықаралық ынтымақтастықпен ұштастыруға бағытталған.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев жүргізіп отырған көпвекторлы сыртқы саясат осы ұстанымнан анық көрінеді. Қазақстан Ресеймен, Қытаймен, Орталық Азия елдерімен, Еуропамен, Түркиямен және басқа серіктестермен қатар жұмыс істеуге мүдделі. Мұндай тепе-теңдік халықаралық тұрақсыздық кезінде елдің стратегиялық маневр жасау кеңістігін ұлғайтады.
Сүйіндіков Қазақстанның ШЫҰ-дағы белсенділігі көпвекторлы саясатқа қайшы келмейтінін атап өтті. Керісінше, ұйым сыртқы байланысты әртараптандыратын маңызды арнаның біріне айналып отыр. Астана үшін басты өлшем геосаяси жақындасу емес, ел экономикасы мен өңір тұрақтылығына беретін нақты нәтиже болуы қажет.
Қазақстан Президенті ШЫҰ-ның әскери-саяси блокқа айналмауы және қандай да бір мемлекетке қарсы бағытталмауы керек екенін бірнеше рет айтты. Саясаттанушы да ұйымды НАТО үлгісіндегі әскери құрылым ретінде қарастыруға негіз жоқ деп есептейді. ШЫҰ-ның ерекшелігі саяси жүйесі, экономикалық моделі және сыртқы мүддесі әртүрлі елдерді бір үстел басына жинауында жатыр.
Геосаяси жіктелу күшейген кезде ұйымның ашық әрі инклюзивті сипатын сақтау айрықша маңызға ие. Сарапшының пайымынша, ШЫҰ-ның күші біреуге қарсы тұруында емес, өзара қайшылығы бар тараптардың сөйлесе алуында. Белгілі бір геосаяси лагерьге айналу ұйымның ішкі тұтастығына сызат түсіруі ықтимал.
Мүше мемлекеттердің халықаралық мәселелерге көзқарасы мен ұлттық мүддесі үнемі сәйкес келе бермейді. Сондықтан ортақ әскери міндеттеме жүктеу ұйым ішіндегі келіспеушілікті тереңдетуі мүмкін. Қазақстан ұсынып отырған диалогқа негізделген үлгі осындай тәуекелдің алдын алуға бағытталған.
Сүйіндіковтің пікірінше, ШЫҰ күн тәртібінде өзара сабақтас төрт негізгі бағыт болуы керек. Алғашқысы терроризм, экстремизм, трансұлттық қылмыс және кибершабуылға қарсы іс-қимылды қамтитын дәстүрлі қауіпсіздік. Қатердің сипаты өзгергенімен, осы саладағы үйлесімді жұмыс өзектілігін жоғалтқан жоқ.
Екінші басымдық экономикалық қауіпсіздікке берілуге тиіс. Әлемдік саудадағы тұрақсыздық азық-түлік, энергетика және жеткізу тізбегінің беріктігін стратегиялық мәселеге айналдырды. ШЫҰ елдері дағдарыс кезінде бір-бірін толықтыратын экономикалық тетік қалыптастыра алады.
Үшінші бағыт көлік және цифрлық байланыстылықпен ұштасады. Төртінші басымдық технологиялық қауіпсіздік пен жасанды интеллектіні жауапты пайдалануға қатысты. Ұйым XXI ғасырдың жаңа қатерін тежеп қана қоймай, технологиялық мүмкіндікті ортақ игілікке айналдыруға ұмтылуы қажет.
Қазақстан сауда-инвестициялық кедергілер барынша азайтылған ШЫҰ кеңістігін қалыптастыруды ұсынып отыр. Онда кедендік рәсім цифрландырылып, көлік-логистикалық байланыс өзара үйлесуге тиіс. Сарапшы бұл бастаманы ұйымды саяси декларациядан нақты экономикалық жобаларға бастайтын қадам деп бағалады.
ШЫҰ құрамындағы нарықтың көлемі үлкен болғанымен, кеден, сертификаттау, төлем жүйесі және логистикалық ереже арасындағы алшақтық сауданы тежейді. Ортақ цифрлық стандарт шекарадағы кідірісті қысқартып, кәсіпкерлердің шығынын азайта алады. Нәтижесінде ұйымның экономикалық салмағы нақты тауар айналымы мен бірлескен инвестиция арқылы көрінеді.
Қазақстанның географиялық орны мұндай жобаларға елеулі артықшылық береді. Ел аумағы арқылы 13 халықаралық көлік дәлізі өтеді, ал Қытай мен Еуропа арасындағы теміржол жүк тасымалының шамамен 85 пайызы Қазақстанмен байланысты. Транскаспий халықаралық көлік бағыты Еуразиядағы маңызды логистикалық күретамырға айналып келеді.
Қазіргі саудада жүктің жылдамдығы жолдың сапасына ғана тәуелді емес. Ақпарат алмасу, электронды декларациялау, тауарды бақылау және құжатты алдын ала тексеру де тасымал мерзіміне тікелей ықпал етеді. Қазақстанның Smart Cargo секілді цифрлық шешімдері бірыңғай көлік кеңістігін құруға қажетті тәжірибе ұсына алады.
ШЫҰ елдері кеден, логистика, төлем және сертификаттау жүйесін өзара ықпалдастырса, Еуразиядағы сауданың жаңа моделі қалыптасады. Мұндай жүйе тауар қозғалысын жеделдетіп, транзиттік бағыттардың тартымдылығын арттырады. Қазақстан осы үдерісте Шығыс пен Батысты жалғайтын экономикалық көпір рөлін күшейте алады.
Жасанды интеллект пен цифрлық технология да ШЫҰ-ның алдағы күн тәртібінен маңызды орын алмақ. Жаңа технология өндіріс, медицина, білім, көлік, мемлекеттік басқару және қауіпсіздік саласының жұмыс үлгісін өзгертіп жатыр. Қазақстан осы кеңістікте дайын өнімді тұтынушы болып қалмай, өңірлік цифрлық хабқа айналуға ұмтылуы керек.
2026 жылдың Цифрландыру және жасанды интеллект жылы болып белгіленуі технологиялық жаңғыруды мемлекеттік саясаттың алдыңғы қатарына шығарды. Alem.ai халықаралық орталығының іске қосылуы, суперкомпьютерлік инфрақұрылымның дамуы және құқықтық негіздің қалыптасуы осы бағыттағы қадам саналады. Жинақталған тәжірибе Қазақстанға ШЫҰ аясында нақты бастама ұсынуға мүмкіндік береді.
Сүйіндіков ұйым мемлекеттерінің жасанды интеллект бойынша ортақ зерттеу желісін құруға болатынын айтты. Университетаралық бағдарламалар арқылы маман даярлау және мемлекеттік басқарудағы цифрлық тәжірибемен алмасу да маңызды. Мұндай ынтымақтастық технологиялық алшақтықты азайтып, ортақ стандарт қалыптастыруға жол ашады.
Қазақстанның артықшылығы географиялық орналасуымен ғана шектелмейді. Цифрлық мемлекеттік қызметті дамыту тәжірибесі еліміздің практикалық шешім ұсынуына мүмкіндік береді. Сондықтан Астана технологияны импорттаушыдан Еуразиядағы цифрлық ынтымақтастық ережесін қалыптастырушы тарапқа айналуға тиіс.
ШЫҰ-ны реформалау қажеттілігі ұйымның географиялық және саяси тұрғыдан кеңеюімен бірге пісіп-жетілді. Алғашқы кезеңде оның негізгі өзегі аймақтық қауіпсіздік пен өзара сенім мәселелері болды. Қазір мүшелерінің саны, экономикалық ауқымы және халықаралық жауапкершілігі едәуір артты.
Сарапшы реформаны ұйымның табиғатын түбегейлі өзгерту деп түсінбеу қажет екенін айтты. Негізгі мақсат шешім қабылдау тетігін жетілдіріп, қабылданған құжаттардың орындалуын қамтамасыз етуге тіреледі. Саммиттерде көтерілген бастамалар нақты экономикалық және технологиялық жобаға айналғанда ғана жаңғыру нәтижесі сезіледі.
ШЫҰ-ның көлік, цифрлық экономика, жасанды интеллект, энергетика және азық-түлік қауіпсіздігі саласындағы институттарын күшейту маңызды. Ғылым, білім, жастар саясаты және мәдени-гуманитарлық байланыс та назардан тыс қалмауға тиіс. Көпқабатты ынтымақтастық ұйымды мемлекеттер арасындағы тұрақты сенім инфрақұрылымына айналдыра алады.
Алдағы 25 жылда ШЫҰ қауіпсіздік мәселесін талқылайтын құрылымнан қауіпсіздік пен дамуды ұштастыратын кешенді платформаға өтуі қажет. Қазақстан үшін ұйымды геосаяси қарсыластық құралына айналдырмай, Еуразиядағы диалог пен өзара тиімді ықпалдастықты тереңдету маңызды. Сонда ШЫҰ-ның табысы мүшелерінің санымен емес, жүзеге асқан жобалары және халыққа берген нақты пайдасымен өлшенеді.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
