Қазақстан мен Қытай арасындағы қарым-қатынас сауда мен транзит аясынан шығып, технология, жасанды интеллект және халықаралық құқық саласына ойысып келеді. Ertenmedia.kz тілшісіне саясаттанушы Нұргелді Әбідғани Ермек Көшербаевтың Бейжің сапары екі елдің стратегиялық серіктестігін жаңа институционалдық деңгейге көтергенін айтты.
– Ермек Көшербаевтың Қытай Сыртқы істер министрі Ван Имен келіссөзін Қазақстан сыртқы саясаты тұрғысынан қалай бағалайсыз?
– Бейжіңдегі кездесу Қазақстан мен Қытай арасындағы саяси диалогтың сабақтастығын көрсетті. Екі мемлекет қатынасын «мәңгілік жан-жақты стратегиялық серіктестік» деңгейінде қарастырады. Мұндай мәртебе байланыс саудамен шектелмей, қауіпсіздік, технология, дипломатия және халықаралық ұйымдардағы өзара қолдауды қамтитынын білдіреді.
Қазақстан үшін Қытай алып нарық, ірі инвестор және Еуразиядағы маңызды саяси күш саналады. Қытай үшін Қазақстан Орталық Азиядағы тұрақты серіктес әрі құрлықтық сауда жолдарының негізгі буыны болып отыр. Сондықтан екі елдің ынтымақтастығы географиялық көршілікке ғана емес, ұзақмерзімді стратегиялық мүддеге негізделген.
Ван Идің Қазақстанды Қытайдың негізгі стратегиялық серіктестерінің бірі деп атауы дипломатиялық хаттама аясындағы сөзден әлдеқайда салмақты. Бейжің Астананың аймақтағы саяси тұрақтылығын, экономикалық әлеуетін және транзиттік орнын жоғары бағалайды. Мемлекет басшылары арасындағы сенімді диалог осы серіктестіктің басты саяси кепіліне айналды.
Ермек Көшербаевтың Қытай тарапына Қазақстандағы институционалдық реформалар жөнінде мәлімет беруі де орынды. Жаңа Конституцияның күшіне енуі, заң үстемдігін нығайту және мемлекеттік басқаруды жетілдіру шетелдік серіктестер үшін маңызды белгі саналады. Инвестор капитал салатын елінің саяси бағыты мен құқықтық кепілдігіне сенімді болуы керек.
Қазақстан реформаларды ішкі саяси өзгеріс ретінде ғана таныстырып отырған жоқ. Астана оларды халықаралық ынтымақтастыққа, инвестиция тартуға және іскерлік ортаны жақсартуға бағытталған жаңғыру деп көрсетуде. Осындай түсіндіру елдің сыртқы беделін күшейтіп, Қытай компанияларына түсінікті құқықтық бағдар береді.
– Екіжақты тауар айналымының 48, 7 млрд долларға жетуі нені көрсетеді және сауданы екі еселеу міндеті қаншалықты орындалады?
– 48, 7 млрд долларлық көрсеткіш екі ел экономикасының өзара тәуелділігі артқанын көрсетеді. 2025 жылы тіркелген рекордтық тауар айналымы Қытайдың Қазақстан үшін аса ірі сауда серіктесіне айналғанын растайды. Ендігі міндет көлемді ұлғайтумен қатар, сауданың сапалық құрылымын өзгертуге тіреледі.
Қазақстан Қытайға негізінен мұнай, газ, металл, уран және ауыл шаруашылығы өнімдерін шығарады. Ал Қытайдан техника, электроника, көлік, өндірістік жабдық және дайын тауар жеткізіледі. Мұндай құрылым ұзақ сақталса, Қазақстан шикізат жеткізуші рөлінде қалып қоюы ықтимал.
Сауданы екі еселеу үшін шекарадан өткізілетін жүк көлемін арттыру жеткіліксіз. Қазақстан Қытай нарығына өңделген азық-түлік, мұнай-химия өнімі, машина жасау тауарлары және цифрлық қызмет шығаруға ұмтылуы қажет. Сонда тауар айналымының өсуі ұлттық өндіріс пен жаңа жұмыс орнына тікелей әсер етеді.
Қытай нарығының ауқымы қазақстандық кәсіпкерге үлкен мүмкіндік береді. Алайда оған кіру үшін өнім сапасы, тұрақты жеткізілім, сертификаттау және логистика талаптары орындалуға тиіс. Мемлекеттік органдардың міндеті экспорттаушыға кедендік және техникалық кедергілерді азайтып, ұзақмерзімді келісімге жол ашу.
Қазақстанның транзиттік әлеуеті де сауда көлемін ұлғайтуға көмектеседі. Қытайдан Еуропаға бағытталған құрлық жүгінің елеулі бөлігі Қазақстан аумағы арқылы өтеді. Транскаспий бағыты, теміржол өткелдері және құрғақ порттар елді тасымал дәлізінен толыққанды логистикалық орталыққа айналдыруы керек.
– Келіссөзде технология мен жасанды интеллектке ерекше көңіл бөлінуін қалай түсіндіруге болады?
– Жасанды интеллект екіжақты ынтымақтастықтың жаңа өзегіне айналып келеді. Бұрын Қазақстан мен Қытай байланысында мұнай, газ, металл және транзит басым болса, енді цифрлық технология алдыңғы қатарға шықты. Астана экономиканың келесі кезеңін тек шикізатпен байланыстыруға болмайтынын түсініп отыр.
Қытай жасанды интеллект, телекоммуникация, электронды сауда және өндірісті автоматтандыру саласында әлемдік көшбасшылардың бірі саналады. Қазақстан осы тәжірибені мемлекеттік басқару, өнеркәсіп, медицина, білім және ауыл шаруашылығына бейімдей алады. Алайда ынтымақтастық дайын технологияны сатып алумен ғана шектелмеуі қажет.
Ортақ зертхана ашу, маман даярлау және технология трансферін жолға қою маңызды. Қазақстандық жас ғалым мен инженер қытайлық орталықтарда тәжірибе жинап, кейін өз жобасын ел ішінде дамытуға мүмкіндік алуға тиіс. Негізгі нәтиже импортталған бағдарлама саны емес, отандық технологиялық құзыреттің қалыптасуымен өлшенеді.
Ермек Көшербаевтың Дүниежүзілік жасанды интеллект конференциясын және халықаралық ынтымақтастық ұйымын құру бастамасын қолдауы Қазақстанның жаңа технологиялық дипломатияға қосылуға дайын екенін көрсетеді. Жасанды интеллект енді тек экономикалық құрал емес, мемлекеттердің бәсекеге қабілетін айқындайтын стратегиялық ресурсқа айналды. Қазақстан мұндай институттардың ережесі қалыптасқан кезде сыртта қалмауға тиіс.
Сонымен бірге дербес деректі қорғау, киберқауіпсіздік және технологиялық тәуелділік мәселесі назардан түспеуі керек. Қытаймен ынтымақтастық ұлттық заңнамаға, ақпараттық егемендікке және Қазақстанның ұзақмерзімді мүддесіне сай құрылуға тиіс. Ашық серіктестік пен қауіпсіздік арасындағы тепе-теңдік шешуші мәнге ие болады.
– Қазақстанның Медиация жөніндегі халықаралық ұйымға қосылуы сыртқы саясатымызға қандай мүмкіндік береді?
– Конвенцияға қол қою Қазақстанның дауды бейбіт жолмен шешуге негізделген дипломатиялық бағытымен толық үйлеседі. Астана ұзақ жыл бойы келіссөз, бітімгерлік және мемлекетаралық диалог мәдениетін қолдап келеді. Медиация жөніндегі халықаралық ұйымға қосылу осы ұстанымды институционалдық деңгейде бекітеді.
Қазіргі әлемде саяси және экономикалық дау көбейіп отыр. Мемлекеттер арасындағы санкциялық текетірес, сауда шектеуі және инвестициялық келіспеушілік дәстүрлі дипломатияға қосымша тетік қажет екенін көрсетті. Медиация тараптарға сотқа немесе ашық қақтығысқа жеткізбей, өзара қолайлы шешім табуға мүмкіндік береді.
Қазақстан жаңа ұйымға жай қатысушы ретінде ғана кірмеуі керек. Ел өзінің көпвекторлы дипломатиясы мен келіссөз жүргізу тәжірибесін ұсынып, Еуразиядағы медиациялық алаңдардың біріне айнала алады. Астана түрлі саяси жүйе мен геосаяси мүдде арасындағы диалогты ұйымдастыру тәжірибесіне ие.
Конвенция Қазақстан кәсіпкерлеріне де пайдалы болуы ықтимал. Халықаралық сауда мен инвестициялық жобада туған дауды медиация арқылы реттеу уақыт пен шығынды азайтады. Қытаймен бірлескен кәсіпорын көбейген сайын осындай құқықтық тетікке сұраныс арта түседі.
Бейжің сапары Қазақстан сыртқы саясатының бірнеше бағытын бір арнаға тоғыстырды. Сауда экономикалық негізді күшейтсе, жасанды интеллект болашақ серіктестіктің мазмұнын қалыптастырады, ал медиация құқықтық сенім тетігін бекітеді. Осындай үштаған Қазақстан мен Қытай байланысын көлем жағынан ғана емес, сапа тұрғысынан да жаңа деңгейге көтере алады.
📌 Ertenmedia-ның Telegram арнасына жазылыңыз: қысқа әрі нұсқа, ең өзекті ақпарат осында!
